Dindarlığın görüntüsü ile ahlâkın hakikati arasında tezat hayatlar üzerine bir tefekkür…
Aziz dostlar,
Bu yazımızda kalbi bir tefekkür ruhuyla nefsime seslenmek istiyorum. Gelin, birlikte biraz tefekkür edelim; gönlümüzle, vicdanımızla ve kendimizle hasbihal edelim.
Bismillah diyerek başlayalım…
İnsanın üzerinde biraz düşünmesi gereken meselelerden biri de dindarlığımızla hayatımız arasındaki mesafedir. Namazlarımız, oruçlarımız, dualarımız, gece ibadetlerimiz, umre ve hac yolculuklarımız… Bütün bunlar Müslümanın hayatında ayrı bir yere sahiptir. İnsan Rabbine yakınlaşmak, günahlarından arınmak, gönlünü huzura kavuşturmak ister. Ancak bazen bütün bu ibadetlerin yanında, insanlarla olan ilişkilerimizde aynı hassasiyeti gösteremediğimiz de oluyor.
Mısırlı İslam düşünürü Muhammed el-Gazzâlî’nin ‘et-Tedeyyün el-Mağşûş’ kavramıyla dikkat çektiği mesele tam da budur: Aldatıcı, özüyle görüntüsü birbirini tutmayan bir dindarlık.
Burada söz konusu olan ibadetlerin kendisi değil, ibadetlerin hayatımıza kazandırması gereken ahlâkın ihmal edilmesidir. Çünkü insanın dindarlığı yalnızca seccadesinde, tesbihinde veya kutsal beldelere yaptığı yolculuklarda aranmaz. Biraz da insanlara nasıl davrandığına, hak ve hukuk karşısında nasıl durduğuna, kendisine emanet edilen sorumlulukları nasıl taşıdığına bakmak gerekir.
Mesela geceleri kalkıp namaz kılan, Rabbine uzun uzun dua eden bir insan düşünelim. Ne güzel bir gayret! Fakat aynı insan gündüz bir başkasının kalbini kırıyor, hakkını gözetmiyor, arkasından konuşuyor veya makamını kullanarak birine haksızlık ediyorsa burada üzerinde durulması gereken bir durum var demektir.
Gece Rabbinden merhamet dileyen insanın gündüz kullarına karşı da merhametli olması gerekmez mi?
Elbette insan kusursuz değildir. Hepimizin hataları, eksiklikleri ve nefsimize yenildiğimiz zamanlar vardır. Mesele bunların varlığı değil, ibadetlerimizi kendi yanlışlarımızın arkasına sığınmak için bir gerekçe hâline getirmemizdir. İbadetlerimiz bizi daha dikkatli, daha merhametli, daha adaletli olmaya yöneltmelidir.
Bir başka mesele de umre ve hac yolculuklarıyla ilgilidir.
İnsan Kâbe’ye gider, tavaf eder, gözyaşlarıyla dua eder. Rabbinden bağışlanma diler. Orada yaşadığı manevi duygularla yeni bir başlangıç yapmak ister. Bunların hepsi çok kıymetlidir. Fakat insanın dönüşünde de bu manevi değişimi muhafaza etmesi gerekir.
Yıllarca bir insanın gönlünü kırmış, hakkını yemiş, itibarını zedelemiş veya kendisine haksızlık etmiş biri, umreden döndüğünde bütün bu meselelerin kendiliğinden ortadan kalktığını düşünmemelidir. Kâbe’de yapılan dualar kadar, geride bırakılan insanların haklarını hatırlamak da önemlidir.
İnsan diliyle Allah’tan af diliyor ama helalleşmesi gereken insanla helalleşmiyorsa özür dilemeyi ihmal ediyorsa bu hakiki istiğfar değildir. Hakkını aldığı kişiye hakkını iade etmek yerine, kendi ibadetlerinin huzuruyla yetinebiliyor. Oysa kul hakkı, üzerinde ayrıca düşünülmesi gereken ciddi bir sorumluluktur.
Resûlullah’ın (s.a.v.) müflis hadisinde anlattığı hakikat de bunu hatırlatır. Namaz, oruç ve zekâtla geldiği hâlde insanlara sövmüş, iftira etmiş, mallarını yemiş ve haklarına girmiş kişinin iyiliklerinin hak sahiplerine verileceği bildirilir (Müslim, Birr, 59).
Bu hadis üzerinde biraz durmak gerekir. İnsan dünyada yaptığı ibadetleri hatırlarken, başka insanların üzerinde bıraktığı hakları da hesaba katmalıdır.
Bir de dindarlığı başkalarının üzerinden ölçme alışkanlığımız var.
Kimin nasıl giyindiği, nasıl ibadet ettiği, hangi dinî görüşü benimsediği üzerine uzun uzun konuşabiliyoruz. Bazen küçük meseleleri büyütüyor, farklı düşünen insanlara karşı tahammülümüzü kaybediyoruz. Fakat aynı hassasiyeti kendi davranışlarımızda gösterip göstermediğimizi yeterince düşünmüyoruz.
Bir insanın kusurunu görmek kolaydır. Asıl mesele, kendi kusurunu görebilmektir.
Ticarette dürüst olmak, emanete sahip çıkmak, aile fertlerinin gönlünü gözetmek, çalışanının hakkını vermek, makam sahibi olduğunda adaletten ayrılmamak, bir insanın arkasından konuşmamak… Bunlar da Müslümanlığımızın bir parçası değil midir?
Bazen bir insanın gönlünü kırıyoruz, sonra hiçbir şey olmamış gibi hayatımıza devam ediyoruz. Bazen bir özürle çözülebilecek bir meseleyi gururumuz yüzünden yıllarca uzatıyoruz. Hâlbuki insanın büyüklüğü, her zaman haklı çıkmasında değil, gerektiğinde hatasını kabul edebilmesindedir.
Muhammed el-Gazzâlî’nin dindarlık anlayışında dikkat çektiği önemli hususlardan biri de dinin şekline gösterilen hassasiyetin özünden uzaklaşmamasıdır. Dinin ahlâkî yönü ihmal edildiğinde, insan ibadetlerini yerine getirdiği hâlde dinin kendisinden beklediği güzellikleri hayatına yeterince taşıyamayabilir.
Burada kimseyi suçlamak veya ibadetleri sorgulamak niyetinde değilim. Hepimizin öncelikle kendisine dönüp bakması gerekiyor.
Acaba namazlarımız bizi daha anlayışlı yapıyor mu? Oruçlarımız sabrımızı artırıyor mu? Dualarımız başkalarının derdine karşı duyarlılığımızı güçlendiriyor mu? Umre ve hac yolculuklarımızdan sonra hayatımızda gerçekten bir değişiklik meydana geliyor mu?
Bunlar başkasına sorulacak sorular değil. Herkesin kendi vicdanına yöneltmesi gereken sorular.
Sonuçta güzel Müslümanlık, yalnızca ibadetlerini yerine getirmekle değil, bu ibadetlerin gereğini insanlarla olan ilişkilerinde de gösterebilmekle tamamlanır.
Bir insanın gönlünü almak, haksızlık ettiği birinden helallik istemek, bir mazlumun hakkını savunmak, bir yetimin başını okşamak, bir insanın itibarını korumak da kulluk hayatımızın içindedir.
Keşke seccadede hissettiğimiz tevazuyu hayatımıza da taşıyabilsek. Keşke umreden döndüğümüzde yalnızca valizlerimiz değil, davranışlarımız da değişse. Keşke Rabbimizden af dilerken, gönlünü kırdığımız insanları da hatırlayabilsek.
Çünkü hakiki Müslümanlık, insanın Allah’a karşı görevlerini ihmal etmediği gibi, Allah’ın kullarına karşı sorumluluklarını da Allah’a karşı bir kulluk görevi olduğunu bilmesi ve unutmamasıdır.
Asıl mesele, ne kadar dindar göründüğümüz değil; Müslümanlığımızın bize nasıl bir insan olmayı öğrettiğidir.
Hakkın ve halkın katında iyilerden olanlara selam olsun.
Selam ve dua ile,
M.Tevfik Yücesoy/ İstanbul