Aliya İzzetbegoviç bugün doğdu: "Bosna sadece bir toprak parçası değil, Bosna bir fikirdir.

Metin: saff/ba (8 Ağustos 2025)
Tercüme ve ekler:  M.Tevfik Yücesoy

- Bosna Hersek Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı'nın ilk cumhurbaşkanı merhum Aliya İzzetbegoviç 8 Ağustos 1925'te Bosanski Şamac'ta, aslen Belgrad'da yaşayan seçkin bir bey ailesinin çocuğu olarak dünyaya geldi. Ancak tarihçilerin dediğine göre 1868'de "Sırp terörü altında" daha sakin bir yere taşınmak zorunda kaldılar. İkamet için Bosanski Şamac seçildi.

- Aliya İzzetbegoviç'in hayatının başlangıcı, doğduğu yerin penceresinden görünen iki nehirle bağlantılıdır: Bosna ve Sava. İlkinin adı, Demokratik Eylem Partisi (SDA) ile birlikte iktidarı ele geçirip RBiH Başkanlığı'na girdiği ve ardından bağımsızlığın fiili fethi ve toprak bütünlüğünün korunması için kanlı bir savaşın başladığı olgunluk yıllarının kaderi olarak kalacaktır. Yani, gençliğinde İslami fikirler uğruna mücadele etmiş olsa da, İzetbegoviç'in hayatının sonunda Boşnak halkının hakları ve Bosna-Hersek vatanı için mücadele ettiği söylenebilir. 

- ⁠*Bu arada, Aliya İzetbegoviç'in tüm hayatı, gençliğinden ölümüne kadar, fikir ve idealler uğruna bir mücadeleyle mühürlenmiştir*.

- Bu nedenle, benzer düşünen birkaç kişiyle birlikte, Mladi Müslimani/ Genç Müslümanlar  (MM) örgütü aracılığıyla siyasi inançlarının ifadesini bulmaya çalıştı. Bu derneğin dönemin yasalarına göre tescil edilmesi için ilk girişim Mart 1941'de gerçekleşti. Bu girişim elbette başarısızlıkla sonuçlandı, çünkü Nisan ayında Yugoslavya'ya bir Alman saldırısı gerçekleşti.

- İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinden ve dönemin komünist otoritelerinin şaşkınlığına rağmen, örgüt yenilenmiş bir coşkuyla çalışmalarına devam etti.

- Genç Müslüman aktivistlere başlangıçta gizli bir (ön) uyarı verildi ve bu uyarı sonuç vermeyince, tutuklanmaları için bir emir çıkarıldı. Aliya İzzetbegoviç işte o zaman kendini ilk kez hapiste buldu. Askerliğini dönemin YSFC'sinde yaptığı için, askeri mahkeme tarafından üç yıl ağır hapis cezasına çarptırıldı. Mart 1946'da hapse girdi ve 1949'da serbest bırakıldı.

- Suçlu olsun ya da olmasın, tam bin gün ve aynı sayıda geceyi hapiste geçirmesi gerekiyordu. İzetbegović'in, soruşturma sırasında kendisini sorgulayan UDBA (istihbarat) görevlilerinin daha sonra dinlendiği gelecekteki UDBA binasında çalışmış olması tuhaf ve ironik bir gerçektir.

- Boracko Gölü'nden sonra Aliya, ironinin hikâyesini örmeye devam ettiği Saraybosna'ya nakledildi. İzetbegović, diğer tutuklularla birlikte burada Komünist Parti Merkez Komitesi (CKKP) binasını inşa etti! Bu eğitim tedbirinin amacının, komünizmin siyasi düşmanlarının tapınaklarını inşa etmesi olması mümkündür.

- İzetbegović'in bir şirkette çalışırken, okurken ve ailesiyle ilgilenirken aynı zamanda İslam hakkında ciddi ve kapsamlı metinler yazabilmesi gerçek bir mucizedir. 1969'da, 1970'te tamamlayıp yayınladığı İslam Bildirgesi'nin metnini hazırladı. Yaklaşık 40 sayfalık bu kısa metin, ancak 1983'teki Saraybosna Davası'ndan sonra yoğun ilgi gördü. Bu davada İzzetbegović, sözde İslamcı köktencilikten ikinci kez mahkûm edildi.

- Yugoslavya'da, daha doğrusu Bosna-Hersek'te yazılmış olmasına rağmen, İslam Bildirgesi yerel siyasi duruma değil, kitabın tutarlı bir manevi (ve hatta siyasi-idari) alan olarak ele aldığı sözde İslam dünyasına odaklanıyordu. İslam Bildirgesi daha sonra yedi yabancı dile çevrildi ve kendi çerçevesi içinde dönemin en çok okunan siyasi metinlerinden biri haline geldi.

- Öte yandan, İzzetbegović'in 1946'da hapse atılmadan önce Doğu ve Batı Arasında İslam adlı bir kitap daha yazmış ve çok daha sonra yayınlamış olması şaşırtıcıdır. Dokuz dile çevrilen kitapta yazar, İslam'ı ve dünyadaki yerini bir kez daha ele alıyor. Tıpkı Müslüman dünyasının dünya üzerinde "Doğu ile Batı arasında" kalan coğrafi konumu gibi, kendini de Doğu ile Batı görüşleri arasında bir yerde hissediyor. Kitabın adı da buradan geliyor.

- Aliya İzzetbegoviç'in hayatı, Yugoslavya Devlet Başkanı Josip Broz Tito'nun, dönemin Komünistler Birliği'nin önde gelen isimlerinden Raif Dizdarević ve Branko Mikulić'i, en sevdiği avlanma yeri olan Bugojno yakınlarındaki Koprivnica'da kabul ettiği 1979 yılında yeni bir karanlık gölgeyle örtüldü. İzzetbegoviç'in anılarına göre, Saraybosna Televizyonu'nun Merkez Haber Ajansı, Broz'un bu ikiliye "Bosna-Hersek'te din adamı milliyetçiliğini ve İslamcılığı canlandırma girişimlerine karşı en sert tedbirleri almaları" emrini verdiğini bildirdi!

- İzetbegoviç bu sözlerde kendini tanıdı. Kapıdaki vuruşları çoktan duymuştu...

- 23 Mart 1983 sabahının erken saatlerinde Aliya, Hasana Kikić Caddesi 14 numaradaki evinin üçüncü katındaki kapısının çalınmasıyla uyandı. Kapıyı açtığında, bir grup karanlık figür ayakkabılarını çıkarmadan dairesine daldı ve bir arama emri gösterdi. Ardından evde detaylı bir arama yapıldı, dolapların arkasına süründüler, panjurları açtılar, çekmeceleri çıkardılar. İzetbegoviç ile birlikte, Bosna Hersek genelinde yüzlerce Müslüman tutuklandı ve haklarında soruşturma başlatıldı. Ünlü Saraybosna davası başladı.

- İlk sanık İzetbegoviç, 14 yıl gibi uzun bir hapis cezasına çarptırıldı. Kararı yorumlayan İzetbegoviç, "Yugoslavya'yı seviyorum ama hükümetini değil" dedi. Kapanış konuşmasının son cümlesi, idealleri uğruna kelimenin tam anlamıyla her şeyi feda etmeye hazır bir adamı ortaya koyuyordu:

"Müslümanım ve öyle kalacağım. Kendimi dünyada İslam davası için bir savaşçı gibi hissettim ve hayatımın geri kalanında da öyle hissedeceğim. *Benim için İslam, güzel ve asil olan her şeyin bir diğer adı ve Müslüman halklar için daha iyi bir gelecek, onurlu ve özgür bir yaşam, kısacası yaşamaya değer olduğuna inandığım her şey için bir vaat veya umuttur*."

- Aliya İzzetbegoviç, şüphesiz modern Bosna-Hersek döneminin en büyük devlet adamlarından ve düşünürlerinden biridir ve öncelikle Bosna-Hersek'in hayatta kalma mücadelesini, Boşnak ulusal kimliğinin teyidini, demokrasi, insan hakları ve her insanın özgürlüğü mücadelesini sembolize eder.

- Hapishaneden çıktıktan sonra arkadaşı Adil Zülfikarpasić'in daveti üzerine Zürih'e gitti. 1989'da Yugoslavya Müslüman Partisi'ni (MSUJ) kurdu. Bu parti uzun ömürlü olmadı ve Mayıs 1990'da Demokratik Eylem Partisi'ni (SDA) kurdu. İlk çok partili seçimlerin ardından Bosna-Hersek Cumhurbaşkanlığı'na girdi ve Cumhurbaşkanlığı'nın (Müslüman, Sırp ve Hırvatlardan ikişer, diğer etnik gruplardan bir temsilciden oluşan yedi üyeli bir kurul) ilk Başkanı seçildi.

- Bosna-Hersek ve Boşnaklar için kader dolu günler başladı. Merhum Cumhurbaşkanı Aliya İzzetbegoviç, BH halkına hayatta kalma mücadelesinin zorlu günlerinde önderlik etti. Bosna-Hersek'i gerçekten seven herkes, Cumhurbaşkanı Aliya İzzetbegoviç'in karakterine ve çalışmalarına saygı duyar.

_*Aliya İzzetbegoviç’in sözlerinden bir demet:_*

- Allah'a yemin ederim ki biz köle olmayacağız.
(Mezar taşının en altında.)

- Ben Avrupa’ya giderken kafam önümde eğik gitmiyorum. Çünkü çocuk, kadın ve ihtiyar öldürmedik. Çünkü hiçbir kutsal yere saldırmadık. Oysa onlar bunların tamamını yaptı. Hem de Batı’nın gözü önünde; Batı medeniyeti adına.

- Bizi, yok etmekle tehdit ediyorlar; ama bilsinler ki Müslümanlar yok olmayacaktır.

- Bu adil bir barış olmayabilir fakat süren bir savaştan daha iyidir.
(Bosna Savaşı'nı bitiren Dayton Anlaşması'nı imzalarken.)

- Din hurafeleri yok etmezse, hurafeler dini yok eder.

- Ey teslimiyet, senin adın İslam'dır.

- İktidara gelirseniz, hal ve hareketlerinize dikkat edin. Kibirli olmayın, kendini beğenmişlik etmeyin. Size ait olmayan şeyleri almayın, güçsüzlere yardım edin ve ahlak kurallarına uyun. Unutmayın ki sonsuz iktidar yoktur. Her iktidar geçicidir ve herkes, er veya geç, önce milletin ve nihayet Allah'ın önünde hesap verecektir.

- İnsan şahsiyetini alçaltan, onu eşyayla bir tutan her şey gayri insanidir.

- Putları reddet, idealleri koru.

- Uzun hayatım boyunca pek çok iş yaptım. Ancak bugüne kadar ki en zor işim Dayton’daki anlaşma masasına oturmak oldu. Benim derdim muzaffer bir komutan olarak anılmak değil, ülkeme koltuğumun altında makul bir barış anlaşması ile dönmekti. Sırplar sadece benim önerilerime ters düşen önerilerle değil, aynı zamanda tüm adalet ve insanlık duygularına ters düşen önerilerle çıkıyorlardı karşıma. Böyle bir barışı kabul etmek çok zordu. Ancak çok zor olan başka bir şey vardı; eve “savaşa devam ediyoruz” cümlesi ile dönmek. Bu yapılması neredeyse imkansız bir tercihti ve ben kendimi çarmıha gerilmiş gibi hissediyorum.

- Kabile ve ulusun dar sınırlarından kurtulmak için kendinizi Müslüman olarak düşünmeye başlayın.

- ⁠Kaybedenlere karşı duyduğumuz sempati asla aklımızdan kaynaklanmamaktadır. Bu sadece öldükten sonra anlayabileceğimiz, yani bu dünyaya ait olmayan bir duygudur.

- Kur'an edebiyat değil, hayattır; dolayısıyla O'na bir düşünce tarzı değil, bir yaşama tarzı olarak bakılmalıdır.

- Tanrısız ve insansız bir dünya cenneti kurmayı hayal edenler, bu hayallerinin enkazı altında kalmaya mahkumdurlar.

- Ve her şey bittiğinde, hatırlayacağımız şey; düşmanlarımızın sözleri değil, dostlarımızın sessizliği olacaktır.

- Şunu unutmamalıyız: Hz. Muhammed putperestlere karşı savaştı, ama onlarla anlaşma da yaptı.

- Ölmeye hazır olan insanlar, ölmeye hazır olmayanlara karşı galip gelirler.

- Hayat inanan ve salih ameller işleyenler dışında hiç kimsenin kazanamadığı bir oyundur.

- Ben bir Müslümanım ve öyle kalacağım. Kendimi dünyadaki İslam davasının bir neferi olarak telakki ediyorum ve son günüme kadar da böyle hissedeceğim.

- 'Hayat kısa' sözüne hiç itibar etmedim. Çünkü yeterince uzun yaşadığımı düşünüyorum.

- Yeryüzünün öğretmeni olabilmek için, gökyüzünün öğrencisi olmak lâzım.

- Devletin ne kadar önemli olduğunu hepimiz idrak etmeliyiz. Devletsiz bir millet boşluğa düşer, rüzgarda savrulup gider.

- Sloganımız şu: Kendinden olanı sev, ötekine saygı göster.

- Din ahlaktır; onu hayata geçirmek ise terbiyedir.

- Savaşta büyük zulme uğradınız. Zalimleri affedip affetmemekte serbestsiniz. Ne yaparsanız yapın ama soykırımı unutmayın. Çünkü unutulan soykırım tekrarlanır.

- Bizi toprağa gömdüler fakat tohum olduğumuzu bilmiyorlardı.

- Biz de zalimlerden olursak, zulme karşı savaşmamızın bir anlamı kalmaz.

- Biz ölüyoruz ama onlar da kazanmıyorlar.

- Hiç kimse intikam peşinde koşmamalı, sadece adaleti aramalıdır. Çünkü intikam sonu olmayan kötülüklerin de kapısını açar. Geçmişi unutmayın ama onunla da yaşamayın.

- Hakiki vatansever vatanını diğerlerine üstün tutan değil, vatanının övgüye mazhar olması için hareket edendir.

- Sanat için soyunana alkış tutanlar; Allah için giyinene neden zulmeder?

- Dindarlık şehrin büyümesiyle azalır; daha doğrusu, bu azalma insana yadırgatıcı bir tarzda tesir eden şehircilik unsurlarının birikmesiyle beraber meydana gelir. Çünkü şehir ne kadar büyürse üzerindeki gök de o kadar ufalır.

-  Rahmet ve dua ile…