Arnavutluk Tiran Ethem Bey Camii’nin Yeniden Açılışının 35. Yıl Dönümü Anısına

18 Ocak’ta, Arnavutluk’ta komünist sistem tarafından inancın yasaklanması nedeniyle 23 yıl boyunca kapalı kalan Tiran’daki Ethem Bey Camii’nin yeniden açılışının 35. yıl dönümünü anıyoruz. Bu vesileyle, binlerce Tiranalı vatandaşın ve müminin katılımıyla görkemli bir tören düzenlenmişti. O gün, Tiran halkı için duyguların, manevi coşkunun ve hissiyatın zirveye ulaştığı bir gündü. İnsanlar hasretle camiyi dinliyor, dikkat ve merakla takip ediyor, ağlıyor ve camiyle hasret gideriyordu.

Komünist dönem boyunca Tiran’daki birçok cami ya yıkılmış ya da farklı amaçlarla kullanılmış, arsaları başka yapılarla doldurulmuştu. Ancak, Tiran’ın saat kulesiyle birlikte her fotoğraf ve resimde başkenti temsil eden bir sembol hâline gelmiş olan Ethem Bey Camii, şans eseri komünist zulmünden kurtulmayı başardı. Bu caminin ayakta kalması, Allah’ın bir lütfuydu; böylece yeniden açılarak müminlerin kalplerine geri döndü.

Tören, Fadil Subaşi tarafından okunan ilk ezanla başladı. Xhavit ve Iljaz Alimehmeti, Ramazan Rysheku, İbrahim Balla, Mehmet Sinella ve diğerleri, Ethem Bey Camii’nin kapılarını Tiran’da yeniden müminlere açan başlıca Müslüman öncüler arasındaydı. Camide yaptıkları konuşmalar; insanlığı imana, barışa, sevgiye, uyuma, karşılıklı anlayışa, iş birliğine, dostluğa ve insanlar arasında ayrım gözetmeksizin kardeşliğe çağırıyordu.

O Ocak Cuması, Tiranlılar için daha iyi günlere dair umutları yeniden canlandıran büyük bir gün olarak doğdu. Katılımcıların yüzlerinde, dizginlenemeyen bir diktatörlük ve din ile inancı kökünden sökmeye çalışan sert bir komünist rejimin ardından, inancın hayata dönüşünü simgeleyen bu büyük olayın sevinci okunuyordu. Her ne kadar 23 yıl süren manevi bir donukluk yaşanmış olsa da, birçok Tiranlı Allah sevgisini yüreğinde korumuş, komünist soğuğun imanlarını söndürmesine izin vermemişti. Bunun en açık kanıtı, işte bu gündü.

Tiran’da dini faaliyetlerin başlangıcına dair İslam Kadeşa şunları yazar:
“Sinan Tafaj’ın tavsiyesiyle Faik Kasollja’nın evine gittik; bizi sıcak karşıladı ve ilk toplantıları Halk Meclisi yakınındaki parkta yapmaya karar verdik. İkinci toplantıya Faik Bey, Ramazan Rysheku, İbrahim Balla, Xhavid Alimehmeti, Selim Stafa ve Mehmet Sinella’yı da getirdi. 1990 Aralık ayı boyunca ardı ardına toplantılar yapıldı. 1991’in başında Iljaz Alimehmeti evini toplantılar için tahsis etti. O günlerde Zyher Naim adlı Filistinli bir kardeş de katkı sundu. 1991 başındaki toplantılara Dr. Shefqet Ndroqi, Dr. Qazim Bakalli, Bardhyl Fico, Sali Mëniku, Kujtim Gjinishi, Shyqyri Bylyku gibi isimler de katıldı. Uzun görüşmelerin ardından Ethem Bey Camii’nin teslim alınması kararlaştırıldı; bu görev İslam Kadeşa, Iljaz Alimehmeti, Ramazan Rysheku ve İbrahim Balla’ya verildi. Dönemin yönetiminin engellemelerine rağmen, Kültür Anıtları Enstitüsü Müdürü Emin Rıza, caminin 15.01.1991’de teslim edilmesine hazır olduğunu gösterdi. 16.01.1991’de cami geçici bir komisyon tarafından teslim alındı ve 18.01.1991’de dini faaliyetlerin yeniden açılmasına karar verildi. Son toplantıda konuşmayı İbrahim Balla’nın yapması, mevlidin Ramazan Rysheku tarafından okunması ve ilk Cuma namazının kılınması kararlaştırıldı. Yaklaşık binlerce kişinin katıldığı bu görkemli törende ‘İskender Bey’ Meydanı tamamen doldu. 18 Ocak 1991, Tiran’da dini faaliyetlerin resmen yeniden başladığı gün olarak kabul edilir.”

Tiran Medresesi’nin eski müdürü ve öğretmeni Xhemal Balla ise bu günle ilgili şunları söyler:
“Tiran’da ilk destek İbrahim Balla’dan geldi. Kendisi, 1967’ye kadar Arnavutluk Müslüman Topluluğu Vakıflar Genel Müdürüydü. Devlet dinî faaliyetleri yasakladığında, arşivi ve Ethem Bey Camii’nin anahtarını Tiran Yürütme Komitesine teslim eden son kişiydi. 18 Ocak 1991’de camide bir mevlid töreni düzenlendi. Anahtarı zorluklar ve dirençle geri alan yine İbrahim Balla oldu. Tören kusursuz geçti ve ‘İskender Bey’ Meydanı’nı dolduran binlerce mümin tarafından takip edildi. Mevlidin ardından İbrahim Balla, Ramazan Rysheku ve diğerleri Hotel Tirana’ya giderek Bardhyl Fico ile ilk resmî toplantıyı yaptı.”

18 Ocak 1991 tarihini, Et’hem Bey Camii’nin yeniden açılış günü olarak Tiran’ın tarihsel hafızasına kazıyan; bu süreçte büyük gayret ve özveriyle katkı sunan herkese saygı ve şükranla…

Dorian Demetja

Ek notlar: 

Tiran Ethem Bey Camii – Kısa Bilgi ve Türkiye’nin Restorasyonları

Genel Bilgi
      •     Konum: Arnavutluk, Tiran – İskender Bey Meydanı
      •Yapım: 18. yüzyıl sonu – 19. yüzyıl başı
      •İnşaatı Molla Bey tarafından başlatıldı, oğlu Hacı Ethem Bey tarafından tamamlandı.
      •Mimari: Osmanlı dönemi cami mimarisi
      •Özellikleri: İç ve dış duvarlardaki doğa manzaraları (ağaçlar, çiçekler, şelaleler) Osmanlı camilerinde nadir görülen bezemelerdir.
      •Sembol Niteliği: Saat Kulesi ile birlikte Tiran’ın en önemli simgelerinden biridir.

Komünist Dönem
      •1967’de Enver Hoca rejimi tarafından din yasaklanınca cami ibadete kapatıldı.
      •Uzun yıllar müze olarak kullanıldı.
      •18 Ocak 1991’de, binlerce kişinin katılımıyla yeniden ibadete açıldı ve bu tarih Arnavutluk’ta din özgürlüğünün simge günlerinden biri oldu.

Türkiye’nin Ethem Bey Camii’ndeki Restorasyonları

Türkiye Ethem Bey Camii’nin restorasyonuna doğrudan katkı sağlamıştır.

TİKA Restorasyonu
      •Türkiye Cumhuriyeti adına TİKA (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı) tarafından
      •2018–2019 yıllarında kapsamlı bir restorasyon gerçekleştirildi.
      •Restorasyon çalışmaları:
      •İç ve dış kalem işi süslemelerin aslına uygun olarak korunması
      •Duvar resimlerinin konservasyonu
      •Kubbe, son cemaat yeri ve minarenin güçlendirilmesi
      •Taş ve ahşap yapı elemanlarının onarımı
      •Çalışmalar, Arnavutluk Kültür Bakanlığı ve ilgili koruma kurullarıyla iş birliği içinde yürütüldü.

Restorasyonun Önemi
      •Camii, özgün Osmanlı süsleme anlayışı korunarak restore edildi.
      •Türkiye’nin Balkanlar’daki ortak tarih ve kültürel mirasa verdiği önemin somut örneklerinden biri oldu.
      •Restorasyon sonrası cami hem ibadet, hem de kültürel miras eseri olarak ziyaret edilmektedir.

Kısa Özet
      •Ethem Bey Camii, Osmanlı mirasının Balkanlar’daki en özgün örneklerinden biridir.
      •23 yıl kapalı kaldıktan sonra 1991’de yeniden açılmıştır.
      •Türkiye, TİKA aracılığıyla caminin restorasyonunu üstlenmiş ve başarıyla tamamlamıştır.

Türkçe haber ve ek bilgi: M. Tevfik Yücesoy