AZABAGİÇ: BOŞNAK MÜSLÜMANLARININ GÖÇ ETMESİNE KARŞI MÜCADELE ETTİ

Bosna-Hersek İslam Birliği’nin ikinci reisüluleması Mehmed Tevfik Efendi Azabagiç, Avusturya-Macaristan yönetimi döneminde Müslümanların dinî ve vakıf-eğitim özerkliği mücadelesine öncülük eden isimlerden biri oldu. Azabagiç, kaleme aldığı “Risâle fi’l-Hicre” adlı eserinde, Müslümanların gayrimüslim yönetimi altındaki toprakları terk etmelerinin dinî bir zorunluluk olduğu yönündeki görüşe karşı çıkarak Boşnak Müslümanlarını vatanlarında kalmaya teşvik etti.

 

 

Bosna-Hersek İslam Birliği’nin yeni seçilen reisüluleması Prof. Dr. Nedžad Efendi Grabus’a, 15 Kasım 2026 tarihinde Saraybosna’daki Gazi Hüsrev Bey Camii’nde düzenlenecek törenle menşurası takdim edilecek.

 

Bu vesileyle Bosna-Hersek İslam Birliği’nin önceki reisülulemalarının hayatlarını ve kendilerine verilen menşuraları tanıtan bir yazı dizisi hazırlanıyor. Dizinin ikinci bölümünde, kurumun ikinci reisüluleması Mehmed Tevfik Efendi Azabagiç’in hayatı ve çalışmaları ele alınıyor.

 

Menşura, reisülulemanın seçimini veya atanmasını ve dinî yetkilerini teyit eden resmî belgedir. Osmanlı kurumları aracılığıyla Boşnak İslam idaresine giren bu uygulama, zaman içinde farklı biçim ve içerikler kazanmıştır. Menşurada, dinî liderin görev ve yetkilerinin yanı sıra diğer din görevlilerine yetki verme salahiyeti de belirtilmektedir.

 

Bosna-Hersek’te reisülulemalık makamı, Avusturya-Macaristan yönetimi döneminde 1882 yılında kuruldu. İlk reisülulemanın ve Ulema Meclisi’nin oluşturulması, daha önce Osmanlı Devleti’nin dinî ve hukukî sistemi içinde yer alan Müslümanların dinî hayatında yeni bir kurumsal dönemin başlangıcı oldu.

 

 

Mehmed Tevfik Efendi Azabagiç, 25 Ekim 1893 tarihinde Bosna-Hersek’in ikinci reisüluleması olarak görevlendirildi. Menşurasının takdimi ve göreve başlama merasimi, 20 Kasım 1893’te Saraybosna’daki Konak’ta, İmparator Camii’nde yapılan duanın ardından gerçekleştirildi. Selefi gibi Azabagiç de dinî yetkilendirmesini İstanbul’dan aldı.

 

Tuzla’dan İstanbul’a uzanan eğitim hayatı

 

1838 yılında Tuzla’da doğan Azabagiç, ilk eğitimini memleketinde aldı. Eğitimini sürdürmek üzere İstanbul’a gitti ve 1861 yılında Dârülmuallimîn’den mezun oldu.

 

Hadis, mantık, fıkıh ve tasavvuf alanlarında özel bir ilgiye sahip olan Azabagiç; Arapça, Türkçe, Farsça ve Fransızcanın yanı sıra kısmen Almanca da biliyordu.

 

1862 yılında Bosna’ya döndükten sonra Saraybosna’da, 1867’den itibaren ise Tuzla’da rüşdiye müdürlüğü yaptı. 1879’da Aşağı Tuzla kadılığına, 1883’te Tuzla müftülüğüne getirildi. Saraybosna’da 1887 yılında Şer‘î Hâkimlik Mektebi’nin açılmasıyla okulun ilk müdürü oldu ve reisülulemalığa atanmasına kadar bu görevini sürdürdü.

 

 

Azabagiç’in reisülulemalık dönemi, Müslümanların dinî ve vakıf-eğitim özerkliğini koruma mücadelesinin yanı sıra Bosna-Hersek’ten yaşanan Müslüman göçleriyle de şekillendi.

 

Azabagiç, özellikle Avusturya-Macaristan yönetiminin ardından Müslümanların bölgeden ayrılma eğilimine karşı ilmî ve dinî gerekçelerle mücadele etti. Bu kapsamda Arapça kaleme aldığı “Risâle fi’l-Hicre” adlı eserinde, gayrimüslim yönetimi altındaki bir ülkeden ayrılmanın Müslümanlar için dinî bir zorunluluk olduğu iddiasını eleştirdi.

 

1884 yılında Arapça olarak yazdığı eserin kısaltılmış Türkçe versiyonunu 1886’da yayımladı. Amacı, dinî delillerin yanı sıra pratik gerekçeler ortaya koyarak Müslümanların yurtlarını terk etmelerini önlemekti.

 

Azabagiç’in yaklaşımı, dinî sorumluluk ile toplumsal varlığın devamlılığını birlikte değerlendiren bir anlayışı yansıtıyordu. Onun çalışmaları, Bosna-Hersek Müslümanlarının değişen siyasî şartlar karşısında kendi topraklarında varlıklarını sürdürme çabası bakımından önem taşıyor.

 

 

Mehmed Tevfik Efendi Azabagiç, dinî görevlerinin yanında Bosna-Hersek’in kültür ve eğitim hayatında da etkin rol oynadı. Behar dergisini destekledi, Gajret adlı kültür ve eğitim cemiyetinin kuruluşuna katkı sağladı ve Mehmed Bey Kapetanović Ljubušak ile iş birliği yaptı.

 

Buhârî’nin Sahih’i ile Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî’si üzerine dersler verdi. 1909 yılında emekliye ayrılmasının ardından da eğitim faaliyetlerini desteklemeyi, imamlar ve muallimlerle ilgilenmeyi sürdürdü. 1912 yılında Cemiyet-i İlmiyye’nin genel kuruluna başkanlık etti.

 

 

Mehmed Tevfik Efendi Azabagiç, 22 Mayıs 1918 tarihinde Tuzla’da vefat etti. Jalska Camii haziresine defnedildi.

 

Azabagiç, Bosna-Hersek İslam Birliği tarihindeki ikinci reisülulema olmasının yanı sıra dinî kurumların güçlendirilmesi, eğitimin desteklenmesi ve Boşnak Müslümanlarının göç karşısında yurtlarında kalmalarının teşvik edilmesi yönündeki çalışmalarıyla da hatırlanıyor.