BALKAN ÜLKELERİ, 2023–2025 DÖNEMİ

DİNİ ÖZGÜRLÜK İHLALLERİ ve İSLAMOFOBİ RAPORU

1. KARADAĞ 🇲🇪

Hazırlayan:
Mehmet Tevfik Yücesoy

Mukaddime

Bu rapor, ilki Karadağ olmak üzere, Balkan ülkelerinde din özgürlüğü bağlamında yaşanan ihlalleri ve özellikle Müslüman toplulukların maruz kaldığı İslamofobik tutum ve uygulamaları çok boyutlu bir perspektifle ele almayı amaçlamaktadır. Tarihsel, sosyolojik ve hukuki katmanların iç içe geçtiği Balkan coğrafyasında din ve kimlik meseleleri, yalnızca bireysel inanç alanını değil; toplumsal barışı, eşit yurttaşlığı, hukukun üstünlüğünü ve insan onurunu da doğrudan ilgilendirmektedir.

Bu çalışma, din özgürlüğünün evrensel ve devredilemez bir insan hakkı olduğu ilkesinden hareketle, Balkan ülkelerinde mevcut yasal düzenlemeler ile fiilî uygulamalar arasındaki uyumu sorgulamakta; ulusal pratiklerin uluslararası insan hakları standartları, özellikle Birleşmiş Milletler, Avrupa Konseyi ve AGİT çerçevesindeki normlarla ne ölçüde örtüştüğünü ortaya koymayı hedeflemektedir.

Rapor; anayasal ve yasal güvenceler ile sahadaki gerçeklik arasındaki farklara dikkat çekmekte, kurumsal ayrımcılık, nefret söylemi, nefret suçları, ibadet özgürlüğüne yönelik kısıtlamalar, dini mekânların korunması ve kamusal alanda dini görünürlük gibi başlıkları somut vaka analizleri üzerinden değerlendirmektedir. Çalışmanın temel tespitlerinden biri, İslamofobinin yalnızca bireysel önyargılar veya münferit olaylarla sınırlı olmadığı; kimi zaman siyasal söylemler, medya temsilleri, güvenlik politikaları ve popülist yaklaşımlar aracılığıyla toplumsal düzeyde normalleştirilebildiğidir.

Bu raporun amacı herhangi bir ülkeyi, toplumu veya inanç grubunu toptancı bir yaklaşımla mahkûm etmek değildir. Aksine, sorun alanlarını nesnel veriler, resmî raporlar, sivil toplum gözlemleri ve saha bulguları ışığında görünür kılarak, hak temelli, kapsayıcı ve sürdürülebilir çözüm yollarına katkı sunmaktır. Çalışma, ele aldığı ülkelerdeki olumlu örnekleri de göz ardı etmeden, yapıcı bir değerlendirme zemini oluşturmayı hedeflemektedir.

Bu çerçevede hazırlanan rapor serisinin, Balkan coğrafyasında din özgürlüğünün güçlendirilmesine, İslamofobiyle mücadelede farkındalığın artırılmasına, azınlık haklarının korunmasına ve birlikte yaşama kültürünün tahkim edilmesine katkı sağlaması temennimizdir.

Bu rapor serisinde, aşağıdaki ülkeler sırasıyla ele alınacaktır:
      1.    Karadağ 🇲🇪
      2.    Bosna-Hersek (özellikle Sırp Cumhuriyeti) 🇧🇦
      3.    Sırbistan 🇷🇸
      4.    Kosova 🇽🇰
      5.    Arnavutluk 🇦🇱
      6.    Kuzey Makedonya 🇲🇰
      7.    Hırvatistan 🇭🇷
      8.    Bulgaristan 🇧🇬
      9.    Yunanistan 🇬🇷
      10.   Slovenya 🇸🇮

I. KARADAĞ: 2023–2025

DİNİ ÖZGÜRLÜKLER, İSLAMOFOBİ VE TÜRK TOPLULUĞUNU HEDEF ALAN SALDIRILAR

1. Ülke Bağlamı ve Yasal Çerçeve

Karadağ, çok etnili ve çok dinli bir toplumsal yapıya sahiptir.
      •     Müslüman Nüfus: Yaklaşık %19 (çoğunlukla Boşnak ve Arnavut kökenli)
      •     Türk Topluluğu: Yaklaşık 13–14 bin kişi (Türk vatandaşı ve Türk kökenli yerleşikler)

Yasal Durum
      •     Karadağ Anayasası din özgürlüğünü ve ayrımcılık yasağını güvence altına almaktadır.
      •     Devlet, teorik olarak dini hakların korunmasına ve ayrımcılıkla mücadeleye yönelik yasal mekanizmalara sahiptir.

Temel Sorun:
Resmî raporlarda ciddi ihlallerin bulunmadığı belirtilse de, sivil toplum kuruluşları ve medya izleme raporları fiili ihlallerin yaygınlığını ortaya koymaktadır.

2. Resmî Raporlar ve Uluslararası Gözlemler
      •     OSCE / ODIHR – 2024 Nefret Suçları Raporu:
Karadağ’dan yalnızca anti-Hristiyan bir vaka raporlanmış, Müslüman ve Türk topluluklarına yönelik vakalar resmî kayıtlara yansımamıştır.
      •     ODIHR Değerlendirmesi:
Bu durumun, olayların yokluğundan ziyade raporlama eksikliğinden kaynaklandığı belirtilmiştir.
      •     ABD Dışişleri Bakanlığı – 2024 İnsan Hakları Raporu:
Müslümanlar ve yabancı topluluklara yönelik fiili ayrımcılığın resmî kayıtlara yetersiz yansıdığı vurgulanmaktadır.

Not:
Resmî verilerde vaka bulunmaması, ihlallerin yaşanmadığı anlamına gelmemektedir.

3. Sivil Toplum ve Medya İzleme Bulguları
      •     Hate Speech Monitoring Report (2021–2023):
162 nefret söylemi vakası tespit edilmiş, bunların %13’ü doğrudan dini temellidir.
      •     Multiculturalism in Focus – CCE (2024):
      •     Toplumun %49’u ülkede dini temelli ayrımcılığın var olduğuna inanmaktadır.
      •     %56’sı farklı dine mensup biriyle evlilik düşünmediğini belirtmiştir.
      •     Avrupa İslamofobi Raporu 2024:
Fiziksel saldırı ve sözlü taciz vakalarını doğrulamakta; birçok olayın resmî makamlarca nefret suçu olarak tanınmadığını belirtmektedir.

4. İslamofobi Vaka Analizleri (2023–2024)

Budva – Ağustos 2023
      •     Mağdur: Başörtülü kadın ve ailesi
      •     Olay: Fiziksel saldırı ve sözlü taciz
      •     Resmî Yanıt: İdari işlem, nefret suçu tanımı yok
      •     Analiz: Turistik bölgelerde din temelli önyargı

Utjeha Plajı – Temmuz 2023
      •     Mağdur: Burkini giyen genç kız
      •     Olay: Sözlü saldırı, sosyal dışlanma
      •     Analiz: Giyim üzerinden dini ayrımcılık

Podgorica Ortaokulu – Mart 2024
      •     Mağdur: Boşnak kökenli öğrenci
      •     Olay: Hakaret ve aşağılanma
      •     Analiz: Eğitim kurumlarında dini ayrımcılık

Tivat Şehir Pazarı – Eylül 2024
      •     Mağdur: Müslüman satıcılar
      •     Olay: Satış alanı kısıtlaması
      •     Analiz: Ekonomik alanda dolaylı ayrımcılık

5. Kurumsal ve Dini Liderlere Yönelik Tehditler

Ekim 2025
Karadağ İslam Birliği Reisi Rifat Fejzić, sosyal medya üzerinden çok sayıda ölüm tehdidi ve ağır hakaret mesajına maruz kalmıştır. Emniyet birimlerinin bilgilendirildiği belirtilmiş; İslam Topluluğu, bu tehditlerin ciddi ve gerçek olduğunu vurgulamıştır.

6. Haydar Paşa Camii – Yeniden İnşa İptali (Aralık 2024)

Bijelo Polje (Akova) Haydar Paşa Camii’nin restorasyon ve yeniden inşa onayının iptal edilmesi, Karadağ İslam Birliği tarafından hukuka ve çok kültürlü yapıya aykırı, ayrımcı bir karar olarak değerlendirilmiştir. Kararın, İslami kültürel mirasın korunmasına yönelik ciddi bir tehdit oluşturduğu belirtilmiştir.

7. Türklere ve Türk Topluluğuna Yönelik Vakalar (2025)
      •     Podgorica Bıçaklı Saldırı & Protestolar – Ekim 2025
Tekil bir olay sonrası Türk topluluğuna yönelik toplu hedef gösterme ve nefret sloganları.”Türkler defolun”,”Türklere ölüm”…vb.
      •     Türk İş Yerlerine Yönelik Vandalizm
Ekonomik ve fiziksel ayrımcılık örnekleri.
      •     Vizesiz Seyahatin Askıya Alınması
Türk vatandaşları üzerinde ciddi sosyo-ekonomik etkiler.

8. Siyasi Söylem ve Nefretin Normalleşmesi

Sırp kökenli siyasetçi Milan Knežević’in, Karadağ’daki Türk nüfusuna ilişkin gerçeği yansıtmayan (110.000) rakamlar kullanarak güvenlik tehdidi algısı oluşturduğu açıklamalar, insan hakları çevrelerince ayrımcı ve kışkırtıcı olarak değerlendirilmiştir.

Yine aynı siyasetçi Podgorica’nın İstanbul’a dönüştüğünü belirterek Türkleri ve işyerlerini hedef göstermiştir. Aynı siyasetçi 2025 Aralık ayında Zeta’da benzer söylemlerine devam etmiştir.

9. Genel Değerlendirme

Olumlu:
      •     Yasal çerçeve mevcut, geliştirmeli
      •     Sivil toplum aktif, daha etkin olabilir 

Olumsuz:
      •     İslamofobi ve yabancı düşmanlığı yaygın
      •     Nefret suçları resmî olarak tanınmıyor
      •     Türk topluluğu hedef hâline geliyor

10. Öneriler
      1.    Nefret suçlarının resmî olarak tanınması
      2.    STK raporlarının resmî veri sistemine entegrasyonu
      3.    Eğitim ve farkındalık kampanyaları
      4.    Müslüman ve Türk topluluklarla kurumsal diyalog
      5.    Göç ve vize politikalarında topluluk hedeflemesinden kaçınılması

DİPNOTLAR / KAYNAKÇA
      1.    OSCE / ODIHR, Hate Crime Data 2024 – Montenegro, Varşova, 2024.
      2.    OSCE / ODIHR, Hate Crime Reporting and Recording Practices, 2024 değerlendirme notları.
      3.    U.S. Department of State, 2024 Country Reports on Human Rights Practices: Montenegro, Washington D.C., 2024.
      4.    Council of Europe – CCE, Multiculturalism in Focus, Podgorica, 2024.
      5.    European Islamophobia Report 2024, SETA & Leopold Weiss Institute, 2024.
      6.    Hate Speech Monitoring Report (2021–2023), Montenegro Media Observatory.
      7.    Radio Free Europe / Radio Liberty (RFE/RL), Islamophobia and Religious Intolerance in Montenegro, 2023–2024 saha haberleri.
      8.    Vijesti.me, Müslüman ve Türk topluluklara yönelik nefret söylemi ve saldırılarla ilgili haber dosyaları, 2023–2025.
      9.    Reporting Diversity Network, Monthly Highlights: Ethnic Hatred and Xenophobia, Ekim 2025.
      10.   Montenegro Islamic Community (IZCG), Resmî basın açıklamaları (Rifat Fejzić ve Fuad Čekić imzalı), 2024–2025.
      11.   Bijelo Polje Islamic Community, Haydar Paşa Camii Restorasyon Süreci Basın Bildirisi, Aralık 2024.
      12.   United Nations – Montenegro Office, Human Rights and Social Cohesion Assessment, 2024.
      13.   Millet News, Visa Restrictions and Impact on Turkish Citizens in Montenegro, 2025.
      14.   ANSa.it, Karadağ–Türkiye vize düzenlemeleri ve diplomatik gelişmeler, 2025.
      15.   Brave New Europe, Esad Sirbegović, Geopolitics and Islamophobic Narratives in Montenegro, 2025.
      16.   TV, Podgorica protestoları ve Türk topluluğuna yönelik saldırılar, Ekim 2025.
      17.   Gazeta Express, Balkanlar’da Müslüman karşıtı saldırılar üzerine analiz dosyaları, 2023–2024.