Batal Camii: Belgrad’ın Kalbinde Unutulan Bir İslam Mimari İncisi

Yazar: Nedžad Smailagić
Bilgi düzenleme: M.Tevfik Yücesoy

Bugün Sırbistan Ulusal Meclisi binasının bulunduğu yerde, yaklaşık üç asır boyunca Balkanlar’ın en görkemli İslam yapılarından biri yükseliyordu. Bir zamanlar yüzlerce camiye ev sahipliği yapan Belgrad’da, bu prestijli noktada yer alan Ejnehan Bey Camii, halk arasında bilinen adıyla Batal Camii, bugün neredeyse tamamen unutulmuş durumda.

Tarihi ve Konumu

Batal Camii, 1585 yılı civarında Ejnehan Bey tarafından, Belgrad’ın Osmanlı İmparatorluğu’nun önemli şehirlerinden biri olduğu dönemde inşa edildi. Dönemin kaynaklarına göre şehir surlarının dışında, İstanbul yolu (Carigradski drum) üzerinde, mezarlık ve hanlarla çevrili bir alanda bulunuyordu. O dönem için oldukça büyük ve etkileyici bir yapıydı.

Mimari Özellikleri

Kesme taş (kumtaşı) kullanılarak inşa edilen cami, tek kubbeli ve tek mekânlı klasik Osmanlı cami mimarisine sahipti. Yaklaşık 15 metre genişliğinde ve 18 metre yüksekliğindeydi. Kare planlı yapı, tromplarla sekizgen kasnağa geçiyor ve buradan kubbeye ulaşıyordu.

20 adet sivri kemerli pencere ile aydınlatılan caminin kuzeyinde giriş bulunuyor, önünde ise sütunlu ve küçük kubbeli bir son cemaat yeri olduğu tahmin ediliyor. Minaresi sekizgen kaideli olup zarif taş işçiliği ve dikey yivlerle süslenmişti.

İç Süslemeler

İç mekân oldukça zengin süslemelere sahipti. Mihrap ve minber, taş işçiliği ve bitkisel motiflerle bezenmişti. Mihrapta mukarnas (stalaktit) süslemeler dikkat çekiyor, renkli bezemelerle estetik bir derinlik oluşturuyordu. Açık ve koyu taşların dönüşümlü kullanıldığı kemerler mekâna ritmik bir görünüm kazandırıyordu.

Yıkım Süreci

Cami, Avusturya-Osmanlı savaşlarında zarar gördü ve 1766’da onarıldı. 1789’da Avusturya ordusu minareyi gözetleme noktası olarak kullandı. En büyük hasarı ise 1806’da, Birinci Sırp Ayaklanması sırasında aldı.

Bu tarihten sonra terk edilen yapı “batal” (harap, terk edilmiş) olarak anılmaya başlandı. Osmanlılar Belgrad’a geri dönse de cami bir daha onarılmadı.

Tanıklıklar

19. yüzyılda Belgrad’ı ziyaret eden seyyahlar, caminin harabe haline rağmen ihtişamını koruduğunu yazar. Felix Kanitz, yapıyı “Sırp vilayetindeki en güzel Türk eseri” olarak tanımlar. Fransız seyyah Leje ise doğanın yapıyı yavaş yavaş geri aldığını, kubbesinde bitkilerin büyüdüğünü anlatır.

Yıkılışı ve Sonrası

Batal Camii’nin ne zaman yıkıldığı kesin olarak bilinmemekle birlikte, 1869 veya 1878 yıllarında tamamen ortadan kaldırıldığı düşünülmektedir. Yerine daha sonra Sırbistan Ulusal Meclisi binası inşa edilmiştir.

Günümüze Kalan Tek Cami

Belgrad’daki yüzlerce camiden günümüze sadece Bayraklı Camii ulaşabilmiştir. O da 2004 yılında saldırıya uğramış, ancak 2012’de restore edilmiştir.

Bir Medeniyetin Sessiz Tanığı

Batal Camii, Belgrad’ın Osmanlı dönemindeki çok kültürlü ve çok dinli yapısının simgelerinden biriydi. Bugün geriye yalnızca gravürler, seyahat notları ve tarih kitaplarındaki kayıtlar kaldı. Bu cami, Balkanlar’daki İslam mirasının büyük ölçüde nasıl silindiğinin de çarpıcı bir örneği olarak hafızalarda yer almaktadır.

Kaynak: Felix Kanic, Sreten Popović, Đura Milićević ve Nićifor Hristić'in tarihi ifadeleri; Đurić-Zamolo ve Abdulah Talundžić'in araştırması.