COVID-19 için alınan önlemler ve insan hakları –Agron Karataş

“ İnsan hakları, tüm insanların doğuştan sahip olduğu, ırk millet, etnik köken, din, dil ve cinsiyet ayrımı gözetmeksizin eşit olarak yararlanabileceği temel hak ve özgürlüklerdir. İnsan hakları ideal olup, olanı değil, olması gerekeni dile getirir”.
İnsan hakları ve özgürlükleri, hukukun üstünlüğü, Kosova Cumhuriyeti ve bir cok ulkenin anayasal düzeninde anayasal değerler iken, zorunlu yasalara, hierarşiye ve temel insan hak ve özgürlüklerine saygısızlık, bu değerlerin bir inkarıdır.
Dünyanın farklı ülkelerindeki enfekte sayılarının artması nedeniyle, "Dünya Sağlık Örgütü (WHO), 11 Mart 2020 tarihinde, küresel ölçekte Covid-19 hastalığına neden olan koronavirüsü bir pandemi olarak ilan etti. Kosova'daki ilk COVID-19 vakaları 13 Mart 2020'de doğrulandı.
Milleti COVID-19 tehdidinden korumak için, tüm devletlerin ne tür bir zorluklara karşı karşıya olduğu en başından beri inkar edilemez bir gerçektir.
Bu virüsle mücadele için alınan önlemlerin, istemeyerek  toplumun normal hayat ve gidişatını sürdürmesine engel olmaktadır.
Ayrıca demokratik toplumların ve hukukun üstün olduğu devletlerde bile alınan önlemlerin  kaçınılmaz olarak temel hak ve özgürlüklerimizi etkileyecegini kabul etmek gerekmektedir.
Dolayısıyla devletlerin karşılaşacağı sosyal, politik ve yasal zorluklara rağmen bu krize etkin bir şekilde cevap verebilme kabiliyetleri olması gerkmektedir, diğer yanda ise  alınan tedbirlerin demokrasi değerlerini, hukukun üstünlüğünü ve insan haklarını etkilemeyeceğine dair dikkatli olmaları gerekir.
Normal koşullarda temel özgürlüklerin ve hakların kısıtlanması ne zaman gündeme gelebileceğine dair, yani Olağanüstü Hal ilan edilmediği sürece , Kosova Anayasası (Madde 55) şu şekilde tanımlamıştır:
 [Temel Hak ve Özgürlüklerin Kısıtlanması] 1. Bu Anayasayla güvenceye bağlanmış hak ve temel özgürlükler, yalnız yasayla kısıtlanabilir. 2. Bu Anayasayla güvenceye bağlanmış temel hak ve özgürlükler, açık ve demokratik bir toplumda kısıtlama amaçlarına ulaşacak şekilde, yalnız zorunlu olduğu ölçüde kısıtlanabilir. 3. Bu Anayasayla güvenceye bağlanmış hak ve temel özgürlüklerin kısıtlanması, belirlenen amaçlardan başka bir amaç için yapılamaz. 4. İnsan haklarının kısıtlanması ve söz konusu hakların yorumlanması sırasında tüm kamu otoritesi kurumları ve özellikle mahkemeler, kısıtlanan hakkın özüne, sınırlama amacının önemine, sınırlama türü ve miktarına, sınırlama ile ulaşılmaya istenen amaç arasındaki ilişkiye önem vermeli ve söz konusu amaca asgari kısıtlamalarla ulaşma olanaklarını gözden geçirmelidirler. 5. Bu Anayasayla güvenceye bağlanmış hak ve özgürlüklerin kısıtlanması, hiçbir şekilde güvenceye bağlanmış hakkın özünü reddetmemelidir.
Mevcut COVID-19 tehdidine yanıt olarak alınan önlemlerin kapsamı ve nasıl uygulandıkları farklı zaman ve anlarında bir durumdan diğerine önemli ölçüde değişir.
Kosova Cumhuriyetinin amacı uluslararasi mekanizmalara üye olmak icin ne kadar çaba sarf ettigini hepimiz bilmekteyiz, peki uluslararasi anlaşmalar bu konu hakkında bize nasıl bir yön verdiğini anlamak için Kosova Anayasasi Madde  22’ye dayanarak yola çıkmakta fayda var:
“[Uluslararası Anlaşma ve Belgelerin Doğrudan Uygulanması]
Aşağıdaki uluslararası anlaşma ve belgelerle güvence altına alınmış olan insan hak ve özgürlükleri, bu anayasayla de güvencesi sağlanmış olup, Kosova Cumhuriyetinde doğrudan uygulanır ve yasa ya da kamu kuruluşlarına ait diğer yasal hükümlerle çelişmesi durumunda, aşağıdaki belgelerin önceliği vardır:
 (1) Evrensel İnsan Hakları Sözleşmesi;
 (2) Avrupa İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerini Koruma Sözleşmesi ve Protokolleri;
 (3) Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi ve Protokolleri;
(4) Avrupa Konseyi Ulusal Azınlıkların Korunması Çerçeve Sözleşmesi;
(5) Her Türlü Irksal Ayrımcılığın Yok Edilmesi Sözleşmesi;
(6) Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Yok Edilmesi Sözleşmesi;
(7) Çocuk Hakları Sözleşmesi;
(8) İşkence, Vahşet, İnsanlık dışı ve Onur Kırıcı Ceza ve Muamelelere Karşı Sözleşme”, bahsi geçen maddede belirtildiği gibi  Avrupa İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerini Koruma Sözleşmesi ve Protokolleri Kosova’da doğrudan uygulandığını baz alarak aşağdaki sonuca varmaya çalışmalıyız;
- Devletler (Kosova) tarafından bazı kısıtlayıcı tedbirler şu gerekçelere dayanılarak gerekçelendirilebilir:
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin  sağlığın korunması ile ilgili ne kadar önem verdiğini anlamak için sözleşme'nin Madde 5’i incelemeye çalışalım  “Ozgürlük ve güvenlik hakkı” 1. Herkes özgürlük ve güvenlik hakkına sahiptir. Aşağıda belirtilen haller dışında ve yasanın öngördüğü usule uygun olmadan hiç kimse özgürlüğünden yoksun bırakılamaz:   e),  Bulaşıcı hastalıkların yayılmasını engellemek amacıyla, hastalığı yayabilecek kişlerin, akıl hastalarının, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılarının veya serserilerin yasaya uygun olarak tutulması....
 -Acil durum önlemleri
Hükümetler, COVID-19'a yanıt vermek için zor kararlar almak zorundadır.
Büyük tehditlere yanıt olarak acil durum önlemlerinin alınmasına uluslararası hukuk izin verir, ancak bu önlemlerin  insan haklarını kısıtlayan dereceye ulastığı takdirde alınan önlemler riskle orantılı, gerekli ve uygulanabilir olacağına dair dikat edilmelidir bir de ayrımcı olmamasına emin olunmalıdır.
Bunun anlamı ise alınan önlemlerin  bir amaca odaklanma ve süreye önemle dikattinin gerektiği istemektedir, fakat acil bir durum olsa bile bazı haklar (dokunulmaz haklar) kısıtlanamaz: sınır dışı edilme yasağı, toplu tahliye yasağı, işkence ve kötü muamele yasağı, özgürlük hakkı, din ve diğerleri.
Hükümetler, etkilenen topluma acil durum önlemlerinin ne olduğunu, nerede uygulandığını ve suresini, nereye kadar uygulamaya  amaçlıyorlar gibi bilgileri düzenli olarak güncellenmeli ve  herkes tarafından kulanılacak ve ulaşılacak şeklinde olmalarına büyük çaba sarf etmeleri gerkmektedir.
Uluslarasi hukukun  bu tür  durumlarda önemle dikkat edilmesinin unsurlarina bir göz atalim;
-SAĞLIK HİZMETLERİNE ULAŞIM – saglik hizmeleri, tedavi, ayrım gözetmeksizin herkese açık olmalıdır.
-HERKESİN KATILIMI - muhtemel kişilerin göz ardı edilmesi veya dışlanması  tespitinde, ulusal insan hakları kurumları, sivil toplum ve yerel topluluklar birbirine yardımcı olmalıdır.
- KONUT- hükümetlerin insanlara evde kalmalarının gerektiğini çağrısını yaptığında, yeterli konutları olmayan insanlara acilen yardım edilmesi için harekete geçmesi çok önemlidir.
-ENGELLİ İNSANLAR- engelli insanlar COVID-19 açısından çok daha yüksek risk altındadır ve devletin  planlanan önlemleri içinde bu topluluğu  ele alması kaçınılmazdır.
-YAŞLI İNSANLAR- yaşlı insanlar diğer yaş gruplarıyla aynı haklara  ve pandemi sırasında eşit derecede muammele hakklarına sahiptir.
-TUTUKLU, GÖZALTI VE CEZALILAR- özgürlüklerinden yoksun kalan tüm kişiler için, devletler, bilgiye erişim, koruyucu sağlık hizmetleri ve önlemlerin eşitliğini sağlamak için “özel”  önlemler almalıdır.
-BİLGİ VE KATILIM- COVID-19 salgını ile ilgili bilgiler istisnasız tüm insanlara ulaşmalıdır, bu bilgiler kolay anlaşılır formatlarda ve dillerde, resmi diller, etnik ve dini toplukların dilleri, özel ihtiyaçları olan görme ve işitme engelliler dahil olmak üzere herkesein ulasılabileceği şeklinde olmalıdır.
-KSENOFOBİ, IRKÇILIK- Siyasi liderler ve topluma maal olan şahsiyetler buna şiddetle karşı çıkmalıdır. Doğru, açık ve kanıta dayalı bilgileri ve kampanyaları yaymak ayrımcılığa karşı en etkili yoldur.
-MÜLTECİLER- devletler COVID-19'a karşı alınan önlemlere mültecileri de dahil etmek için “özel” önlemler almalıdır.
 - SOSYAL VE EKONOMİK ETKİLER- a) Okulların kapatılması durumunda eğitim hakkı korunmalıdır,b) bu krizin, sosyo-ekonomik olumsuz etkilerini azaltmak için hükümetler , kamu ve özel sektör, uluslarası kuruluşlar trafından iyi uygulamalar,  planlamalı  ve paylaşılmalıdır, c)
iş veya maaş kaybı korkusu nedeniyle sağlıklarını gereksiz yere tehlikeye atan koşullarda çalışmaya hiç kimse mecbur olduğunu hissetmemelidir, d) Mali teşvik ve önlemler ücretli tıbbi izin garantisi, işsizlik yardımları, gıda dağıtımı v.b, krizin etkilerine karşı korunmaya yardımcı olabilir.
-GIDA-acil olarak nüfusun beslenme ihtiyaçlarının karşılanması için destek sağlanmasını sağlamak için önlemler alınmalıdır bunlara  gıda ve beslenme yardımı dahil olmak üzere çözümler düşünülmelidir.
-ÇOCUKLAR- devletlerin pandemiye karşı önlemlerini hazırlarken çocukların ihtiyaçlaranı ve çocukların haklarının korunması için daha fazla dikkat etmesi gerekiyor.
-AZINLIKLAR\\TOPLULUKLAR- belirli bir topluluğa ait oldukları için, genellikle temel hizmetlerde sınırlı erişimleri olur dolayısıyla devletler, COVID-19 ile sağlık krizinden, azınlıkların karşılaşabileceği orantısız muameleden etkilenmemesi için ek önlemler almalıdır.

SONUÇ OLARAK

I.        COVID-19 salgını dünyayı sadece sağlık ve teknoloji açısından başa çıkmak için hazırlıksız yakalamakla kalmadı, aynı zamanda acı bir gerçeği de ortaya çıkardı, Kosova dahil birçok ülkenin bu tür krizlerle başa çıkmak ve yönetim şekli için önceden tasarlanmış yasaları yoktu.
II.        Bugünlerde toplumların karşı karşıya olduğu bu ciddi zorluk, daha önceden benzeri görülmemiş bir zorluktur, bu krizin acil aşamasından sonra bile toplumlar etkilendikleri krizden baş etmenin yollarını bulmak zorunda kalacak. Sosyal ve ekonomik zararları yerine getirmek içinde demokratik kurumlara olan güvenini ve işbirliklerini daha da artırmak mecburiyetinde kalacaklardır. Diğerlerin yanı sıra, toplumlardaki en savunmasız birey ve gruplara ve onları korumanın yollarına dair daha istikrarlı sürdürülebilir ve daha sağlam bir yönetim modeline sahip olmaları gerekmektedir.
III.        Kosova Cumhuriyeti'nin, bazı uluslararası anlaşmaların imzacısı olmamasına rağmen, anayasasının 22. Maddesindeki belirttildiği gibi doğrudan uygulama yükümlülüğünü üstlenmiş olması, temel hak ve özgürlüklere ciddiyet  gösterilmesine özel önem vereceğinden emin olmakla birlikte umutluyuz.