Eğer kiliseyi yıkacaksanız, o zaman camiyi de yıkın

(Mufassal haber: M.Tevfik Yücesoy)

Suleymanpaşiçler, büyük bir Boşnak vezir ailesinin yükselişi ve çöküşü

Bosna-Hersek tarihinin içinde bazı aileler vardır ki isimleri nesilden nesile, kaleden kaleye, divandan divana aktarılmıştır. Bunlardan biri, belki de en önemlisi olan Sulejmanpaşić ailesi, nihayet kapsamlı bir monografiyle yeniden gündeme geldi. Zenica Üniversitesi Hukuk Fakültesi profesörü Dževad Drino, kendi imkânlarıyla yayımladığı “Sulejmanpašići – Bosnalı Bir Vezir Ailesinin Tarihi” adlı eserinde, bir Boşnak hanedanının yükselişini ve çöküşünü hem tarihî araştırma hem de roman tadında bir anlatıyla ele alıyor.

1957’de Bugojno’da doğan Drino, Osmanlı Bosnası üzerine uzun yıllar çalışan bir isim. Yüksek lisansında Osmanlı döneminde Uskoplje nahiyesini incelemiş, doktorasında ise Orta Çağ Bosnası’ndaki ticaret ve maden hukukunda Roma hukukunun etkilerini araştırmıştı. Bu nedenle kitabında sadece aile tarihini değil, gücün nasıl kurulduğunu, meşrulaştırıldığını ve kaybedildiğini de anlatıyor.

Kitabın başlangıcında Drino, çalışmanın 1996 yılında Travnik’te yayımlanan bir makaleyle başladığını söylüyor. Araştırmasında Osmanlı tahrir defterlerinden Bugojno tapu kayıtlarına kadar geniş bir arşiv kullanmış. Ayrıca Mustafa Imamović, Hamdija Kreševljaković ve Behija Zlatar gibi önemli tarihçilerin çalışmalarından da yararlanmış.

Eser, Uskoplje bölgesinin erken dönem tarihinden başlayarak ailenin kökenine, ardından da 1737’deki Banja Luka Muharebesi’ne kadar uzanıyor. Ancak kitabın merkezindeki isim, ailenin en önemli şahsiyeti olan Sulejman-paša Skopljak. Drino’ya göre Skopljak kısa sürede Osmanlı İmparatorluğu içinde Belgrad, Travnik ve Mora’da valilik yapacak kadar yükselmişti.

Mustafa Imamović’in “Boşnakların Tarihi” adlı eserinde de belirtildiği gibi, Sulejman-paşa Skopljak Birinci Sırp Ayaklanması’nı bastıran isimlerden biriydi. Özellikle 1806’daki Mişar Muharebesi’nden sonra Sırp isyancılarına ağır darbeler vurdu. Ancak tarihî ironilerden biri de şudur: 1814’te yayımladığı bir beratla Miloš Obrenović’i üç nahiyenin baş knezi ilan ederek dolaylı biçimde Obrenović Hanedanı’nın yolunu açtı.

Kitap sadece Sulejmanpaşićleri değil; Husein-kapetan Gradaščević ailesi Gradaščevićler, Bašagićler, Čengićler, Kapetanovićler ve Kulenovićler gibi Bosna’nın diğer önde gelen bey aileleriyle kurdukları akrabalık ilişkilerini de anlatıyor. Böylece Bosna’daki bey sınıfının birbirine bağlı bir ağ olduğu görülüyor.

Kitabın dikkat çekici bölümlerinden biri de İbrahimpaşić ailesine ayrılmış bölüm. Özellikle Bihać kolunun hikâyesi dramatik ayrıntılar içeriyor. Ailenin kökeni, 1577’de Bilaj Kalesi önünde hayatını kaybeden Deli Murat’a dayanıyor. Oğlu İbrahim Paşa İstanbul’da eğitim gördükten sonra Bihać yakınlarındaki Ripaç yerleşimini kurmuş ve meşhur taş camiyi yaptırmıştı.

Ancak en çarpıcı olay 1941 yılında yaşanıyor. Bihać belediye başkanı olan Abdulah Ibrahimpašić, NDH yönetiminin Sırplar ve Yahudilere yönelik baskı emirlerine karşı çıkıyor. Amerikalı tarihçi Max Bergholz’un aktardığına göre Ibrahimpašić, “Eğer Sırp Ortodoks kilisesini yıkacaksanız, o zaman Katolik kiliselerini ve camileri de yıkın” diyerek direniş gösteriyor. Bunun üzerine görevden alınıyor, fakat halk üzerindeki etkisi nedeniyle tutuklanamıyor. Ustaşa yönetimi ise intikam olarak onun çok sayıda taraftarını gözaltına alıyor.

Aile savaş ve modern Bosna dönemlerinde de etkili olmaya devam ediyor. Murat Bey, Husein Bey ve daha sonra 1990–1993 yılları arasında Bihać belediye başkanlığı yapan Nenad Ibrahimpašić bu geleneğin devamı olarak görülüyor. Böylece aynı aile, Bosna’nın dört farklı tarihî döneminde dört belediye başkanı çıkarmış oluyor.

Drino’nun çalışması yalnızca bir aile tarihi değil; aynı zamanda Bosna’nın Osmanlı’dan Yugoslavya’ya uzanan siyasi ve toplumsal dönüşümünün de hikâyesi. Kitap, Boşnak aristokrasisinin nasıl yükseldiğini, iç çekişmeler, kıskançlıklar ve büyük siyasî kırılmalar karşısında nasıl çözüldüğünü anlatırken, Bosna tarihinin karmaşık yapısını da gözler önüne seriyor.