Eskilerden Hıdırellez

Kosova'da çeşitli yerleşim yerlerinde dün ve bugün Bahar bayramlarından Hıdırellez çeşitli şenliklerle kutlanmaktadır. Araştırmacı-yazar Ahmet İgciler'e Prizren'de unutulmaya yüz tutan kutlamaları sorduk.

Prizren'de 5 Mayıs sabahından başlayan Hıdırellez Şenlikleri, eskilerden akşamları mahallerde geç saatlere kadar ateşlerin yakılması ve üstünden atlamakla eğlencelerin düzenlenmesi ile devam ediyormuş. Genç delikanlılar gece yarsından sonra bir araya gelip ellerinde su kapları ile Toçila çeşmesine gidermiş. Müzik eşliğinde sabaha kadar süren eğlenceden sonra Toçila'dan su alınarak evlere gidilirmiş. Ev ahalisi yanı sıra konu - komşuya sudan içirilirmiş. İnançlara göre bu sudan içen bir yıl kötülüklerden korunurmuş.

Genç kızlar ise bütün gece daire (def) eşliğinde evlerde eğlencelerini sürdürürken gece yarısından sonra Prizren ovasındaki buğday tarlalarına çıkıp mendillerini buğday fidanları üstüne serermiş. Sabahın ilk saatlerinde ise yağan çiğden ıslanmış bu mendilleri alıp yüzlerine sürermiş. İnançlara göre mendillere sızan nem yüzdeki çillerin çekilmesine faydalı olduğu gibi güzelliğe güzellik katarmış.

Hıdırellez sabahları kızların ilk işi temizliği yaptıktan sonra avluda salıncak kurmakmış. Salıncağı ilk kuran eline daireyi alıp eğlenceye hazır olduğu haberini verirmiş. En güzel salıncağı kuran kızın evinde eğlence devam edermiş.

Evlilik çağına gelmiş genç kızlar bir gece öncesi birer nişan (yüzük, küpe veya farklı bir eşyayı) bir çüpe (küpe) atar Küpün üstü bir bezle kapanırmış (hata küpe kilit bile vurulurmuş) ve bir ağaç altına bırakılırmış. Nişanlar rastgele  bir çocuk tarafından çekilerek martifal (maniler) okunarak baht-gelecek ile ilgili ipucu alınacağı inanılırmış.

Yazımızın devamında Hıdırellez ile ilgili kısaca derlediklerimizi de aktaralım:

Eskilerden Hıdırellez

Hıdırellez ya da Hıdrellez (Azerice: Xıdır Ilyas ya da Xıdır Nəbi, Türk dünyasında kutlanan mevsimlik bayramlardan biridir. Ruz-ı Hızır (Hızır günü) olarak adlandırılan Hıdırellez günü, Hızır ve İlyas'ın yeryüzünde buluştukları gün olduğu sayılarak kutlanmaktadır.[1] Hıdırellez günü, Gregoryen takvimi (Miladi takvimi)ne göre 6 Mayıs, eskiden kullanılan Rumi takvim olarak da bilinen Jülyen takvimine göre 23 Nisan günü olmaktadır. 6 Mayıs'tan başlayıp 4 Kasım'a kadar olan süre Hızır Günleri adıyla yaz mevsimini, 8 Kasım'dan 5 Mayıs'a kadar olan süre ise Kasım Günleri adıyla kış mevsimini oluşturmaktadır. Bu yüzden 5 Mayıs günü gecesi kış mevsiminin bitip sıcak yaz günlerinin başladığı anlamına gelmektedir. [2]
Hıdırellez'in UNESCO'nun 'İnsanlığın Somut Olmayan Kültür Mirası Listesi'ne alınması amacıyla 2010 yılında çalışmalar başlatılmıştır. [3]

Kökeni

Hızır ve Hıdırellezin kökeni hakkında çeşitli fikirler ortaya atılmıştır. Bunlardan bazıları Hıdırellezin Mezopotamya ile Anadolu kültürlerine ait olduğu; bazıları ise İslamiyet öncesi Orta Asya Türk kültür ve inançlarına ait olduğu yolundadır. Hıdırellez Bayramı'nı ve Hızır düşünüşünü tek bir kültüre mal etmek olanaksızdır. İlk çağlardan itibaren Mezopotamya, Anadolu, İran, Balkanlar ve hatta bütün Doğu Akdeniz ülkelerinde bahar ya da yazın gelişiyle belli başlı doğasal döngüler için sevinç duyulduğu görülmektedir.hıdrellez 2 mayıstan 4 mayısa kadar olan süreçte kullanılır...


Hızır


Hızır; yaşam suyu (ab-ı hayat) içerek ölümsüzlüğe ulaşmış; özellikle de baharda aramızda dolanarak, bolluk ve sağlık dağıtır. [4] Hızır bir kişiye verilen addan çok aslında bir doğasal durumu, baharla vücut bulan yaşamın tazelenmesini imgeler. Türkiye'de Hızır'a atfedilen özelliklerin bazıları:[5]
•    Kalbi temiz, Allah'a inanan insanlara yardım eder.
•    Uğradığı yerlere bolluk, bereket, zenginlik sunar.
•    Dertlilere derman, hastalara şifa verir.
•    Bitkilerin yeşermesini, hayvanların üremesini, insanların kuvvetlenmesini sağlar.
•    İnsanların şanslarının açılmasına yardım eder.
•    Uğur ve kısmet sembolüdür.
•    Mucize ve keramet sahibidir.
Türkiye'de Hıdrellez Bayramı 6 Mayıs (5 Mayıs Gecesi) tarihinde kutlanır. Bugün Hıristiyanlarca da baharın ve doğanın uyanmasının ilk günü olarak kabul edilir; bu günü Ortodokslar Aya Yorgi, Katolikler St.Georges Günü olarak kutlamaktadırlar.


Kutlama mekanı

Hıdrellez kutlamaları genel olarak yeşillik, ağaçlık alanlarda, su kenarlarında, bir türbe ya da yatırın yanında yapılmaktadır. Bu gibi yerlere bu nedenle Hıdırlık denildiği de olur. [9] Hıdrellezde baharın taze bitkilerini ve taze kuzu eti ya da kuzu ciğeri yeme adeti vardır. Baharın ilk kuzusu yenildiği zaman sağlık ve şifa bulunacağına inanılır. Bugünde kırlardan çiçek veya ot toplayıp onları kaynattıktan sonra suyu içilirse bütün hastalıklara iyi geleceğine, bu su ile kırk gün yıkanılırsa gençleşip güzelleşileceğine inanılır.



Gecesi


Hıdrellez gecesi Hızır'ın uğradığı yerlere ve dokunduğu şeylere feyiz ve bereket vereceği inancıyla çeşitli uygulamalar yapılır. Yiyecek kaplarının, ambarların ve para keselerinin ağızları açık bırakılır. Ev, bağ-bahçe, araba isteyen kimseler, Hıdrellez gecesi gül ağacının altına istediklerinin küçük bir modelini yaparlarsa Hızır'ın kendilerine yardım edeceğine inanırlar.Ve aynı zamanda dileklerini kırmızı kurdaleye bağlayıp gül ağacına asarlar. Bir yıl boyunca dileklerinin yerine gelmesini beklerler.Bazı kimselerde ateş yakıp,dilek dilerler.Ondan sonra yaktıkları ateşin üstünden atlarlar.

Gelenekler

1. Baht açma:
Hıdrellezde baht açma törenleri de oldukça yaygın olarak uygulanan geleneklerimizdendir.
•    Bu törene İstanbul ve çevresinde "baht açma",
•    Denizli ve çevresinde "bahtiyar",
•    Yörük ve Türkmenlerde "mantıfar", Balıkesir ve çevresinde "dağara yüzük atma", Edirne ve çevresinde "niyet çıkarma",
•    Erzurum'da "mani çekme" adı verilir.
Anadolu'nun bazı yerlerinde Hıdrellez Günü yapılan duaların ve isteklerin kabul olması için sadaka verme, oruç tutma ve kurban kesme adeti vardır. Kurban ve adaklar "Hızır hakkı" için olmalıdır. Zira tüm bu hazırlıklar Hızır'a rastlamak amacına yöneliktir. Kaynak: Vikipedi.