GERÇEKLER VE YALANLAR

Garantörler, tanıklar ve "orijinal" Dayton: Dayton Anlaşması ile ilgili en yaygın manipülasyonlar nelerdir?

Yazan: N. Ž. / Klix ba
Türkçe: M.Tevfik Yücesoy

- Dayton Barış Anlaşması'nın imzalanmasının üzerinden 30 yıl geçti ve son otuz yılda, siyasi hayatta aktif olsun ya da olmasın, Bosna-Hersek vatandaşlarının çoğu bu belgede yazılanlara aşina oldu.

- Kasım 1995'te Dayton Barış Anlaşması'nın imzalanmasıyla, 100.000'den fazla cana mal olan, milyonlarca insanı yerinden eden ve Holokost'un sona ermesinden bu yana Avrupa'da ilk soykırıma tanıklık eden Bosna-Hersek'teki savaş başladı.

- Savaşın sona ermesinin ardından Bosna-Hersek, Dayton Barış Anlaşması'nın da bir parçası olan Anayasası'nın birinci maddesi uyarınca varlığını bu çerçevede sürdürdü.

- Ancak bazı politikacılar ve dış aktörler, bu anlaşmanın bazı kısımlarını manipülasyon yoluyla "çarpıtmaya" çalıştılar. Bazı terimler, Dayton Anlaşması'nda belirtilenlerle tam olarak örtüşmeyen, belirli bir şekilde sunuldu.
İmzacılar garantör değil
En sık tekrarlanan manipülasyonlardan biri ve çoğunlukla Bosna-Hersek dışından geleni, Hırvatistan ve Sırbistan'ın (FR Yugoslavya'nın yasal halefi olarak) Dayton Barış Anlaşması'nın uygulanmasının "garantörleri" olduğu iddiasıdır.

Her iki ülkede de en üst düzey politikacılar, Bosna-Hersek'teki kendilerine yakın parti ve aktörlerin tam desteğiyle bunu sık sık tekrarlıyorlar.
Ancak gerçek, bu iddialardan çok uzak. Dayton Barış Anlaşması'nın imzacıları, dönemin Bosna-Hersek Cumhuriyeti, FR Yugoslavya ve Hırvatistan'dır.
Yugoslavya veya daha doğrusu dönemin yönetimi, bir anlaşmaya varıldığı Dayton'da kendi adlarına müzakere etmek üzere Sırp Cumhuriyeti yetkililerinden yetki aldı. Resmi Zagreb de benzer bir yetki aldı, ancak Hırvatistan Cumhurbaşkanı Franjo Tuđman, Amerika'daki müzakerelerden bir buçuk yıl önce Bosnalı Hırvatlar adına Washington Anlaşması'nı imzalamıştı.

- İmzacıların yanı sıra, Dayton Barış Anlaşması'nın tanık devletleri veya garantörleri de vardı: ABD, İngiltere, Fransa, Almanya, Rusya ve Avrupa Birliği.

- Garantörler, Dayton Anlaşması hükümlerinin herhangi bir ihlaline tepki göstermeyi taahhüt ederken, imzacı devletler belgede kararlaştırılan tüm maddeleri uygulamaktan sorumludur.

- Bu bağlamda Zagreb ve Belgrad'ın amacı, Dayton Anlaşması'nın sözde "garantörü" rolü kisvesi altında Bosna-Hersek'in içişlerine müdahalelerini meşrulaştırmaktır; ancak kesinlikle öyle değillerdir. 
- ⁠Ayrıca, "garantör" rolünün, bu ülkeler için bile, tam olarak tanımlanmadığını ve Dayton Anlaşması hükümlerinin ihlal edilmesi durumunda rolünün ne olacağının net olmadığını belirtmekte fayda var.
"Orijinal Dayton" diye bir şey yok.
Manipüle edilen bir diğer terim de "orijinal" veya "asıl" Dayton'dur ve bu terim çoğunlukla Sırp Cumhuriyeti'ndeki hükümet yetkilileri tarafından kullanılır.
Onların yorumuna göre, Bosna-Hersek ancak "orijinal Dayton"a, yani 1995'te kararlaştırılan metne saygı duyulursa olumlu yönde ilerleyebilir.
Ancak bu, birkaç gerçeği göz ardı eden bir manipülasyondur.
Her şeyden önce, "orijinal Dayton" diye bir şey yoktur, çünkü Dayton Barış Anlaşması metni hiçbir zaman değiştirilmemiştir ve Bosna-Hersek'te her açıdan uygulanmıştır.

- Ardından, RS yetkililerinin "Dayton ihlali" olarak değerlendirdiği hususların devlet kurumlarında usulüne uygun olarak oylandığı ve Dayton Anlaşması'nın (Ek IV) ayrılmaz bir parçası olan Bosna-Hersek Anayasası'na uygun olarak kabul edildiği gerçeği göz ardı ediliyor.

- BH Anayasası, yani Bosna-Hersek devletinin ve birimlerinin yetkilerini düzenleyen bölümde, her iki birimin de onayıyla devlet düzeyindeki yetkilerin her şey olabileceğini açıkça belirtmektedir.

- BH, diğer hususların yanı sıra, Sırp Cumhuriyeti temsilcileri ve delegeleri tarafından da oylanan SIPA, Bosna-Hersek Mahkemesi, Yüksek Yargı ve Savcılık Konseyi ve diğer birçok kurumu kazanmıştır.

"Şundan oluşur..." veya "Bundan oluşur..."

- Özellikle RS'den sıkça duyduğumuz bir diğer manipülasyon da, Bosna-Hersek'in iki birimden "oluşu"dur. Bu, Bosna Hersek devletinin kuruluşunu, iki taraf arasındaki bir anlaşmanın sonucu olarak sunmayı amaçlayan bir tür anlam oyunudur ve bu anlaşma, bir bakıma taraflardan birinin "oluşturduğu" devletten ayrılmasına zemin hazırlamaktadır.
Ancak bu manipülasyon, Bosna Hersek Anayasası'nın iki maddesiyle reddedilmektedir.
Öncelikle, Anayasa'nın birinci maddesinin üçüncü paragrafı, Bosna Hersek'in Sırp Cumhuriyeti ve Bosna Hersek Federasyonu olmak üzere iki taraftan oluştuğunu açıkça belirtmektedir. Orijinal belge, İngilizce olarak "oluşacaktır" ifadesini kullanmaktadır.
Bu manipülasyon, Bosna Hersek'in "uluslararası hukuk uyarınca, bu Anayasa ile değiştirilmiş bir iç yapıya ve uluslararası alanda tanınmış mevcut sınırlara sahip bir devlet olarak hukuki varlığını sürdürdüğünü" belirten yukarıda belirtilen maddede de reddedilmektedir.

- Dolayısıyla, Dayton Barış Anlaşması'na göre Bosna-Hersek varlığını sürdürmekte ve yeni bir devlet olarak yeniden başlamamaktadır. Bu bir tür nehir oyunu olsa da, bu manipülasyonun destekçilerinin amacı açıktır.

BH Yüksek Temsilcisi'nin Seçilme Yöntemi

- 2021'de Christian Schmidt'in seçilmesiyle başlayan daha yeni manipülasyonlardan biri, Bosna-Hersek Yüksek Temsilcisi'nin seçilmesiyle ilgilidir.

- Schmidt'in gelişinden bu yana, RS yetkilileri onun bir "turist" olduğunu ve Yüksek Temsilci olmadığını ve olamayacağını vurgulamaktadır. Daha önce, Yüksek Temsilci'nin Bosna-Hersek Anayasası'nın parçası olmayan yasaları ve diğer hükümleri dayatma yetkisi olan "Bonn yetkilerinin" kullanılmasına da itiraz etmişlerdir.
Bu noktada, Yüksek Temsilcilik Ofisi'nin kuruluşu ve yetkileriyle ilgili olan Dayton Anlaşması'nın X Ek'inin bir bölümüne dönmek önemlidir. Dayton Anlaşması'nın bu bölümündeki formülasyona göre, Yüksek Temsilci, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin ilgili kararlarına uygun olarak atanır.
Burada, yüksek temsilcilerin çoğunun BM Güvenlik Konseyi'nden onay almış olmasına rağmen, bu onayın gerekli olmadığını belirtmek önemlidir; çünkü bu organ, 1990'ların sonlarından bu yana Barış Uygulama Konseyi tarafından yapılan tüm atamalara "açık" onay vermiştir.
Benzer şekilde, bu organ, o dönemde kabul edilen kararlar aracılığıyla Bonn yetkilerinin verilmesini de desteklemiştir.
Başka bir deyişle, her yüksek temsilci ataması için BM Güvenlik Konseyi'nden ayrı bir karar alınması gerekmez; çünkü Dayton Anlaşması metninin "ilgili" kararları, halihazırda RS'deki yetkililer için tartışmalı olan her şey için zaten kabul edilmiştir.