Hafız İbrahim Şehović: Kur’an’ı 66 kez istinsah eden Boşnak âlim

(Türkçe metin ve biyografik bilgiler: M.Tevfik Yücesoy)

Metin yazarı: Meho Manjgo, Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi (Saraybosna)

İllüstrasyon: Hafız İbrahim Efendi Şehović’in 1214/1799 yılına ait 53. Kur’an nüshasının zengin biçimde süslenmiş giriş sayfaları

***

Bosna-Hersek’te Mushaf yazma geleneği, İslam’ın bu topraklara gelişi kadar eskidir. 1463’teki Osmanlı’nın Bosna’yı fethetmesi sonrasında Boşnaklar arasında birçok usta hattat yetişmiş; onlar sadece Kur’an-ı Kerim’i değil, aynı zamanda İslami ilimler, matematik, tıp, astronomi, felsefe ve edebiyata dair önemli eserleri de istinsah etmişlerdir. Bu zengin mirasın en önemli tanıkları, Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi koleksiyonunda saklanan nadir yazmalardır.

Ancak Bosna-Hersek’teki tüm Kur’an müstensihleri arasında bir isim, olağanüstü gayretiyle öne çıkar: Hafız İbrahim Efendi Şehović. 18. yüzyılın ikinci yarısı ile 19. yüzyılın başlarında Saraybosna’nın Bistrik mahallesinde yaşayan Şehović, uzun yıllar Careva Camii imamlığı yapmıştır. Tarihçi Hamdija Kreševljaković onu en önemli Kur’an müstensihlerinden biri olarak gösterir. Bunun nedeni ise hayranlık uyandıran bir gerçektir: Şehović, hayatı boyunca Kur’an-ı Kerim’i en az 66 kez baştan sona yazmıştır.

Bu sayı kesin olarak bilinmektedir; çünkü her bir nüshada, bunun kaçıncı istinsahı olduğunu bizzat not etmiştir. Bazı Mushafları bir yıldan kısa sürede tamamladığı da bilinmektedir. Mehmed Handžić ise onun yazdığı Mushafların Saraybosna’da büyük değer gördüğünü ve “Careva Camii imamının Mushafları” olarak anıldığını belirtir.

Bu 66 nüshanın tamamı günümüze ulaşmamıştır. Ancak dört tanesi bugün hâlâ Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi’nde korunmaktadır. Bunlar 32., 53., 56. ve 63. istinsahlar olup 1780 ile 1807 yılları arasında yazılmıştır. Her biri, yıllar süren sabır ve adanmışlığın sessiz birer şahididir.

Şehović yalnızca Kur’an yazmakla da kalmamıştır. Eserleri arasında özellikle öne çıkanlardan biri, zengin tezhiplerle süslenmiş Dalā’il al-Ḫayrāt adlı dua mecmuasıdır. 1781 yılında tamamladığı ve üçüncü nüsha olarak işaretlediği bu eser; Mekke ve Medine tasvirleri, zarif süslemeler ve altın yaldızlı motiflerle gerçek bir sanat eseri niteliğindedir.

Hafız İbrahim Efendi Şehović’in muhtemelen 1811 yılında, son Kur’an nüshasını tamamladığı yıl vefat ettiği düşünülmektedir. Hayatını sessizce, sabırla ve derin bir bağlılıkla geçirmiş; kalem elinde, gözleri ilahi kelamda bir ömür sürmüştür.

***
Hafız İbrahim Efendi Šehović – Derli Toplu Biyografik Bilgi

Hafız İbrahim Efendi Šehović, 18. yüzyılın ikinci yarısı ile 19. yüzyılın başlarında Saraybosna’da yaşamış, Bosna-Hersek’in en önemli hattat ve Kur’an müstensihlerinden biridir. “Carev Imam” (Careva Camii imamı) olarak tanınmış, bu unvanı yalnızca görevinden değil, aynı zamanda “altın eli” olarak nitelenen üstün kaligrafi yeteneğinden dolayı kazanmıştır. Uzun yıllar Careva Camii imamlığı yapmıştır.

Hayatı ve Çevresi
Šehović, hacı Muhammed’in oğlu olarak Saraybosna’da doğmuş ve Bistrik semtinde yaşamıştır. Soyu kesin olarak bilinmemekle birlikte, bazı rivayetler onu Üsküp/Užice kökenli mutasavvıf Muslihuddin Užičanin ile ilişkilendirir.

Dönemin önemli isimlerinden Seyyid Muhammed Efendi Šehović ile yakın ilişkileri (muhtemelen akrabalık bağı) olduğu düşünülmektedir. Ayrıca, dönemin saygın âlimlerinden Ahmed Efendi Hajati Bostanija onun hocaları arasında yer almış ve kendisine çeşitli dinî uygulamalar için icazet vermiştir.

Bu ilişkiler, Šehović’in yalnızca bir hattat değil, aynı zamanda tasavvufî çevrelerle bağlantılı, iyi eğitimli bir âlim olduğunu göstermektedir. Nitekim Halvetî geleneğiyle ilişkili olduğu da değerlendirilmektedir.

İlmî ve Sanatsal Kişiliği
“Hafız” unvanı, onun Kur’an-ı Kerim’i ezberlediğini ve klasik İslami ilimlerde eğitim aldığını gösterir. Aynı zamanda yüksek seviyede bir hat ustasıdır. Sadece Mushaf istinsah etmekle kalmamış, levhalar ve çeşitli dinî metinler de kaleme almıştır; ancak bu levhalar günümüze ulaşmamıştır.

Kur’an İstinsahındaki Eşsiz Yeri
Hafız İbrahim Efendi Šehović’i eşsiz kılan en önemli özellik, Kur’an-ı Kerim’i tam 66 kez el yazısıyla istinsah etmiş olmasıdır. Her bir Mushafı genellikle bir yıldan kısa sürede tamamlamış, zamanla yazım hızını daha da artırmıştır.

Her nüshada kaçıncı istinsah olduğunu kaydetmesi sayesinde bu sayı kesin olarak bilinmektedir. Yazdığı Mushaflar Saraybosna’da büyük saygı görmüş ve “Careva imamının Mushafları” olarak anılmıştır.

Bugün bu Mushaflardan bazıları Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi’nde, bazıları ise Saraybosna’daki müze koleksiyonlarında korunmaktadır. Özellikle 1780–1807 yılları arasında yazdığı 32., 53., 56. ve 63. nüshalar günümüze ulaşmıştır.

Eserleri ve Sanat Özellikleri
Šehović’in eserleri, estetik açıdan son derece zengindir. Mushafları:
      •     Nesh hattıyla yazılmış,
      •     Altın yaldızlı süslemelerle bezenmiş,
      •     Çok renkli başlık (unvan) ve tezhiplerle zenginleştirilmiştir.

Özellikle 1799 tarihli 53. Mushafı, sayfa düzeni, renk kullanımı ve tezhip sanatı bakımından en dikkat çekici örneklerden biridir.

Kur’an dışında da eserler vermiştir. Bunlar arasında en önemlisi, Dalā’il al-Ḫayrāt adlı dua mecmuasının zengin şekilde süslenmiş bir nüshasıdır. Bu eser, Mekke ve Medine tasvirleri, altın bezemeleri ve ince işçiliğiyle bir sanat şaheseri kabul edilir. Ayrıca Yâsîn sûresi tefsiri gibi başka metinleri de istinsah etmiştir.

Toplumsal Konumu ve Kişiliği
Šehović, sadece bir sanatkâr değil, aynı zamanda toplumda güvenilirliği ile tanınan bir şahsiyetti. Nitekim dönemin saygı duyulan isimlerinden Sarı Hafız’ın vakfına mütevelli olarak atanmıştır. Bu görev, yalnızca güvenilir ve dürüst kişilere verilirdi.

Ailesi
Šehović’in Mustafa adında bir oğlu (1805’te vefat etmiştir) ve Atija adlı bir kızı olduğu bilinmektedir. Kızı Atija, bir Kur’an nüshasını vakfederek ilim geleneğine katkıda bulunmuştur. Ummihana adlı bir kızının daha olduğu da rivayet edilmektedir.

Vefatı ve Kabri
Hafız İbrahim Efendi Šehović, 1811 yılında vefat etmiştir. Kabri, yaşadığı yer olan Bistrik’te, evinin yakınındaki mezarlıkta bulunmaktadır. Mezar taşı günümüze ulaşmış olsa da bakımsız durumdadır.

Değerlendirme
Hafız İbrahim Efendi Šehović, Bosna-Hersek’te Kur’an istinsah geleneğinin en üretken ve en nitelikli temsilcilerinden biridir. 66 Mushaf yazması, sadece bireysel bir başarı değil; aynı zamanda Osmanlı Bosnası’ndaki ilmî ve sanatsal seviyenin de bir göstergesidir.

Onun eserleri, hem hat sanatı hem de İslam kültür tarihi açısından son derece değerli bir miras olarak kabul edilmektedir.

Kaynakça 
      •     Ahmed Mehmedović (2018), Leksikon bošnjačke uleme, Saraybosna: Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi, s. 490–491.
      •     Haso Popara (2019), Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi’nin el yazması hazinesinden, Saraybosna: Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi, s. 43–46.
      •     Mustafa Jahić (2019), İslami mirasın sürekliliği, Saraybosna: Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi, s. 39–40, 81.
      •     Kasim Dobrača (2000), Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi’ndeki Arapça, Türkçe, Farsça ve Boşnakça el yazmaları kataloğu, Saraybosna: El-Kalem, Cilt I, 2. baskı, s. 32.
      •     Mehmed Handžić, “Hafız İbrahim Efendi Şehović”, El-Hidaje, VI/1942–43, sayı 10–11, s. 292.
      •     Osman Lavić (2006), Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi el yazmaları kataloğu, Saraybosna: El-Kalem, Cilt XV, s. 32–35.
      •     Zejnil Fajić (2003), Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi el yazmaları kataloğu, Saraybosna: El-Kalem, Cilt XI, s. 561.