İnsan Denen Meçhul: Kendini Arayan Medeniyet

 

İnsan…

 

Dünyaya gönderilmiş bir misafir mi, yoksa ebediyete giden bir yolcu mu?

 

Asırlardır filozoflar, âlimler, mutasavvıflar ve düşünürler bu sorunun etrafında dolaştılar. Kimi insanı akılla açıklamaya çalıştı, kimi bedenle, kimi de toplumsal ilişkilerle. Fakat insan, bütün tariflerin ötesinde kalmaya devam etti. Çünkü insan, yalnızca görünen bir varlık değil; aynı zamanda görünmeyenin de taşıyıcısıdır.

 

Kur’ân-ı Kerîm, insanın yaratılışına dikkat çekerken şöyle buyurur:

 

“Ona ruhumdan üfledim.” (Hicr, 29)

 

İnsanı diğer varlıklardan ayıran sır belki de burada gizlidir. İnsan sadece topraktan yaratılmış değildir; aynı zamanda ilahî nefese muhatap olmuş bir varlıktır. Bu yüzden insanın hikâyesi, bedenle başlayıp ruhla devam eden bir hikâyedir.

 

Bugün modern dünya insana her şeyi öğretiyor; fakat kendisini öğretmekte zorlanıyor. İnsan, yıldızların uzaklığını hesaplayabiliyor, atomun içindeki sırları çözebiliyor, yapay zekâlar geliştirebiliyor; fakat çoğu zaman kendi kalbinin derinliklerinde saklı hakikati göremiyor.

 

Oysa büyük mutasavvıf Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, asırlar önce insanın önüne başka bir istikamet koymuştu:

 

“Sen kendinde gizlenmiş hazineyi ara.”

 

Çünkü insanın en uzun yolculuğu kilometrelerle ölçülen değil, kalpten hakikate uzanan yolculuktur.

 

Bugün şehirler büyüyor, yollar uzuyor, teknolojiler gelişiyor. Fakat insanın iç dünyası küçülüyorsa, medeniyet yalnızca beton yığınlarından ibaret kalır. Zira medeniyet önce şehirlerde değil, insanın kalbinde kurulur.

 

Yunus Emre’nin:

 

“Bir ben vardır bende benden içeri” mısrası, insanın içindeki sonsuzluğa işaret eder. İnsan yalnızca görünen kişilikten ibaret değildir. Onun içinde iyilikle kötülüğün, umutla korkunun, dünya ile ahiretin buluştuğu derin bir âlem vardır.

 

İşte bütün büyük medeniyetler önce bu iç âlemi inşa ederek yükselmişlerdir.

 

Bir ağacı düşünelim…

 

Kökü ne kadar derine inerse gövdesi o kadar yükselir.

 

İnsan da böyledir.

 

Kalbi ne kadar hakikate bağlanırsa ufku o kadar genişler.

 

Medeniyetler de böyledir.

 

Ruhunu kaybeden toplumlar, zenginleşseler bile büyüyemezler.

 

Muhammed İkbal, modern çağın insanına seslenirken “Kendini keşfet” çağrısında bulunuyordu. Onun “hudi” kavramı, insanın öz benliğini, Allah’ın kendisine verdiği emaneti fark etmesi anlamına geliyordu.

 

Çünkü kendisini unutan insan, sonunda dünyayı da yanlış okumaya başlar.

 

Bugün insanlığın yaşadığı birçok kriz; ekonomik, siyasi veya teknolojik olmaktan önce bir anlam krizidir. İnsan ne için yaşadığını unuttuğunda, sahip oldukları çoğalsa da huzuru azalır.

 

Merhum Aliya İzzetbegoviç, “Yeryüzünün öğretmeni gökyüzü olmalıdır” derken tam da bunu anlatıyordu.

 

Aliya’nın medeniyet anlayışında insan ne sadece biyolojik bir varlıktır ne de yalnızca ekonomik bir aktör. İnsan; ahlak sahibi, sorumluluk taşıyan, özgürlüğü arayan ve hakikat peşinde koşan bir varlıktır.

 

Bosna’nın kuşatma altındaki günlerinde bile Aliya’nın umudunu koruması, tanklardan güçlü bir silaha sahip olmasındandı: İnsana olan inancı.

 

Çünkü o biliyordu ki insan ölürse toplum ölür; insan dirilirse medeniyet yeniden ayağa kalkar.

 

Kur’ân’ın insana yönelik hitabı da aslında bir diriliş çağrısıdır. İnsan, yeryüzünde yalnızca tüketmek için değil; imar etmek, güzelleştirmek ve emaneti taşımak için vardır.

 

Bu yüzden medeniyet dediğimiz şey yollar, köprüler ve binalar kadar; merhamet, adalet, hikmet ve vicdandır.

 

Mimar Sinan’ın taşlara işlediği estetik neyse, Yunus Emre’nin gönüllere işlediği sevgi de odur.

 

Bir şehirde camiler yükselirken kalpler yıkılıyorsa orada medeniyet eksiktir.

 

Bir ülkede teknoloji gelişirken insanlık geriliyorsa orada ilerleme yarımdır.

 

Çünkü gerçek medeniyet, insanı büyüten medeniyettir.

 

Yunus Emre’nin:

 

“Yaratılanı severim Yaratan’dan ötürü” sözü, belki de bütün medeniyet tasavvurumuzun özeti olmaya devam ediyor.

 

İnsan, Allah’ın sanatının en nadide eseridir.

 

Her insan ayrı bir âlemdir.

 

Her insan ayrı bir kitaptır.

 

Her insan ayrı bir emanettir.

 

Ve belki de bütün mesele, insanı yeniden keşfedebilmektir.

 

Çünkü insanı kaybeden medeniyetler ayakta kalamaz.

 

İnsanı bulan medeniyetler ise yıkılsalar bile yeniden doğrulurlar.

 

Bugün yeniden insanı konuşmaya ihtiyacımız var.

 

Kalbi akılla, bilgiyi hikmetle, gücü adaletle, medeniyeti merhametle buluşturacak bir insanı…

 

Çünkü geleceğin dünyasını teknoloji değil, insan inşa edecektir.

 

Ve insanın inşa edemediği hiçbir medeniyet uzun ömürlü olmayacaktır.

 

İnsan denen meçhul, aslında çözülmesi gereken bir bilmece değil; okunması gereken ilahî bir kitaptır.

 

O kitabı okuyabilenler, hem kendilerini hem de medeniyetlerini yeniden inşa edeceklerdir.

 

 

Selam ve dua ile…