İşte bugün Banja Luka’da kutlanan şey

Bugün Bosna-Hersek’in küçük entitesinde, Sırp Cumhuriyeti’nde (RS), siyasetçiler ve onların etrafında toplananlar 9 Ocak’ı “RS Günü” olarak kutluyor. Anayasa’ya aykırı, ama yine de kutlanıyor…

Banja Luka sokaklarından gelen görüntüler ilk bakışta teatraliteyi, siyasi manipülasyonu, silahlı ve asık suratlı polis kortejlerini, zırhlı araçları ve gücü gösteriyor.
Bu, bugünün Banja Luka’sının görüntüsü.

Onları ve Bosna-Hersek kamuoyunu, RS’nin aslında hangi temeller üzerine kurulduğunu hatırlatacağız.
Bu temeller; feryatlar, sinsi cinayetler, tecavüzler, toplu mezarlar, kemikler, anıt merkezler ve bugün hâlâ çocuklarını arayan annelerin gözyaşlarıdır. Çünkü aynı siyasi ideolojiler, 30 yıl önce onları öldürdü.
Bu topraklarda soykırım işlendi!

Pek çok kişi bu kötülüğün büyüklüğünü unutmaz. Onlardan biri de, Bosna-Hersek Kayıp Kişiler Enstitüsü’nün uzun yıllar üyesi olan Mujo Begićtir.

Mujo Begić, insan ayağının inmek istemediği yerlere inen; en derin uçurumların karanlığına, sesi olmayan ama çığlık atan mezarların sessizliğine inmiş bir insandır. O, hatırlayan kemiklerin, acıyla ve yıllarca söylenmeyi bekleyen isimlerle ıslanmış toprağın tanığıdır.

Başkaları başını çevirirken o gerçeğin gözlerinin içine baktı. Karanlık sustuğunda o, artık konuşamayanlar adına konuştu. Yorulmadan, şöhret beklemeden, başkalarının acısını tek bir amaç için taşıdı: Anneler bir mezara kavuşsun, hakikat yaşasın, suç bir sayıya indirgenmesin diye.

Mujo Begić sadece bir araştırmacı değildir.
O, hafızanın bekçisi, ölülerin sesi ve diriler için bir uyarıdır.

Preporod/info’ya verdiği röportajda Begić, en acı anılarını; kalbin hızla çarptığı, gözlerin dolduğu, bedenin donup kaldığı sahneleri paylaştı. Portalımıza, Tomašica’daki en büyük toplu mezardan, Tihotina çukurundan, Korićani Kayalıkları’ndan ve Hrastova Glava çukurundan fotoğraflar verdi.

Onunla yapılan söyleşi; Bosna-Hersek’te işlenen soykırım ve insanlığa karşı suçların, belgeler, fotoğraflar ve arama, kazı ve kimliklendirme çalışmalarına bizzat katılan insanların doğrudan tecrübelerine dayanan bir hakikat tanıklığıdır.

Begić; kötülüğün boyutlarını, sivillerin planlı ve sistematik biçimde öldürülmesini, suçların gizlenmesi için toplu mezarların taşınmasını ve sevdiklerini arayan ailelerin otuz yıllık bitmeyen acısını anlatıyor.

Yıllarını insan kalıntılarını aramaya adayan Begić, kurbanların farklı şekillerde öldürüldüğünü ve cesetlerin nehirlerde, göllerde, doğal çukurlarda, madenlerde, ormanlarda, kuyularda, fosseptik çukurlarında, çöplüklerde, mayınlı alanlarda; bazen 10 metre, bazen de 100 metreyi aşan derinliklerde gizlendiğini söylüyor.

Mujo Begić:
“Çok sayıda belge, fotoğraf ve arama, kazı ve kimliklendirme çalışmalarındaki kendi tecrübelerimiz; soykırımın sonuçlarını ve insanlığa karşı, uluslararası hukuka aykırı suçları doğrulamaktadır. Kurbanların kalıntıları bazen yüzeyde, bazen de Tihotina çukuru örneğinde olduğu gibi 100 metreden daha derinlerde bulunmuştur. Bazı kurbanlar ise yaşadıkları yerden 200 kilometre uzakta bulunmuştur.

Suçlular kurbanları ateşli silahlarla, künt cisimlerle öldürdü; boğazlarını kestiler, diri diri yaktılar, astılar ve başka yöntemler kullandılar. Kurbanlar arasında yeni doğmuş bebekler, çocuklar, kadınlar, yaşlılar, hastalar, yaralılar ve engelliler vardı. Bizler birinci elden tanığız. Kendi gözlerimizle gördük, ellerimizle öldürülmüş bebekleri, çocukları, yaşlıları çıkardık. Arama, kazı ve kimliklendirme süreciyle uğraşan bizler, insan kötülüğünün büyüklüğüne en iyi tanıklık edebiliriz.”

Bosna-Hersek’te bugüne kadar 750’den fazla toplu mezar, bunun yanında binlerce bireysel ve ortak mezar ortaya çıkarıldı.

Toplu mezarların en yoğun bulunduğu bölgeler; doğu Bosna (Srebrenica, Višegrad, Zvornik), batı Bosna (Prijedor ve Sanski Most) ve Hersek bölgesidir.

Srebrenica soykırımının kurbanları 87 toplu mezarda ve yaklaşık bin bireysel mezarda bulunmuştur.

Bosanska Krajina’da ise binin üzerinde mezar tespit edilmiştir. Yalnızca Prijedor Belediyesi sınırları içinde, kurbanlar şimdiye kadar 507 farklı noktada bulunmuştur. Prijedor bölgesinde hâlâ 500’den fazla kayıp aranmaktadır.

Begić şöyle devam ediyor:
“Bosna-Hersek’e yönelik saldırı sırasında, kurbanların kalıntıları bireysel, ortak ve toplu mezarlara gizlendi. Soykırım ve insanlığa karşı işlenen suçların delillerini yok etmek amacıyla, suçlular birincil mezarlardan kalıntıları çıkararak ikincil, hatta üçüncül mezarlara taşıdı. Bunun en açık örneği, Srebrenica’da öldürülen 14 yaşındaki Senad Beganović’tir. Kalıntıları dört farklı toplu mezarda bulundu: Glogova, Budak, Zeleni Jadar ve Zeleni Jadar 5. Daha da çarpıcı bir örnek ise Kadrija Musić’tir; onun kalıntıları beş farklı toplu mezarda bulunmuştur.”

Bosna-Hersek’te soykırım ve insanlığa karşı suçlar sonucunda 32 bin kişi zorla kaybedilmiştir. Bunlardan 24 bini bulunmuş, 7.581 kişi hâlâ kayıptır.

“Ne yazık ki birçok aile hâlâ sevdiklerini bulamadı. Bu, 30 yıl sonra bile korkunç ve utanç verici bir gerçektir. Toplu mezarların taşınması, en üst düzey siyasi, askerî ve polis yetkililerinin bilgisi ve onayıyla yürütülen planlı, örgütlü ve sistematik bir kampanyanın parçasıydı. Amaç, toplu katliamları gizlemek ve sorumluluktan kaçmaktı. Bugün soykırımın inkâr edilmesi, suçların küçümsenmesi ve revizyonist politikalar, kurban ailelerine yeni acılar yaşatmaktadır. Lahey Mahkemesi’nin, diğer ülkelerin ve yerel mahkemelerin kararlarına rağmen, RS’deki siyasi elitler apaçık gerçeği inkâr etmektedir.”

Begić, Bosna-Hersek’teki bilimsel ve akademik çevrelerin görevinin, bilimsel gerçeği ortaya koymak ve kurbanlara destek olmak olduğunu vurguluyor.

“Bu tür politikalarla bilimsel ve kurumsal düzeyde mücadele etmek, kötülüğün tekrar etmesini önlemek için hayati önemdedir. Soykırımın sonuçları ve insanlığa karşı suçlar sürekli hatırlatılmalı, masum kurbanlar kalıcı biçimde anılmalıdır. Bugün, 9 Ocak gibi anayasa dışı bir gün kutlanırken; suçlular yüceltilirken, onlara anıtlar dikilirken, duvar resimleri yapılırken ve sokaklara isimleri verilirken, kurban ailelerine saygıdan söz edilemez. Bu tutumlar acıyı derinleştiriyor ve ülkenin ilerlemesini engelliyor. Bugün her zamankinden fazla, kurban ailelerinin yanında durmak, onlara destek, koruma ve güvenlik sağlamak; hepsinden önemlisi, toplu mezarların açılması ve suçluların cezalandırılması yönünde siyasi kararlar almak gerekiyor.”

Amina Nuhanović / Preporod
Türkçe M.Tevfik yücesoy