Jajce’de Esma Sultan Günü: Bir Osmanlı Sultanının Hatırası Kadınların Emeğiyle Yaşatılıyor

Bosna-Hersek’in tarihî şehirlerinden Jajce’de, kadınların aile ve toplum hayatındaki rolüne dikkat çekmek ve Osmanlı döneminden günümüze ulaşan Esma Sultan’ın hatırasını yaşatmak amacıyla “Esma Sultan Günü” düzenlendi.

 

Jajce İslam Kültür ve Eğitim Merkezi’nde, “Kadın, Aile ve Toplum” programı kapsamında gerçekleştirilen etkinliğin merkezinde bu yıl kadın emeğini, toplumsal dayanışmayı ve Esma Sultan’ın mirasını sembolize eden özel bir broşun tanıtımı yer aldı. 

 

 

Programın ana bölümünde tasarımcı Amela Iskrić Hadžić tarafından hazırlanan “Özgürlükle Çerçevelenmiş – Kadın, Sembol ve Gümüş” adlı tasarım projesi tanıtıldı.

 

Hadžić aynı zamanda Jajce İslam Birliği Meclisi Kadınlar Birliği “Esma Sultan”ın logosunu ve Esma Sultan’a atfedilen broşun tasarımını hazırlayan isim.

 

Kadınlar Birliği’nin sembolünün bir takıya dönüştürülmesi fikri daha önce ortaya çıkmış, hazırlık sürecinin tamamlanmasının ardından broş, bu yılki Esma Sultan Günü etkinliklerinin adeta sembolik tacı olarak takdim edilmiş.

 

Programın dikkat çekici bölümlerinden biri de broşların, Jajce İslam Birliği’nin çalışmalarına katkı sağlayan ve yerel toplumda aktif görev üstlenen kadınlara takdim edilmesi oldu.

 

İki ayrı törende broşlar;

 

* İslam Birliği Meclisi’nin projelerinde görev alan kadınlara,

* Jajce’deki sosyal ve toplumsal çalışmalara katkı veren kadınlara,

* Evlilik ve Aile Dairesi faaliyetlerinde görev alan koordinatörlere

 

verildi.

 

Jajce İslam Birliği Kadınlar Birliği Başkanı Mirela Humić, kadınların birlikte hareket etmesinin ve toplum için emek veren kadınların görünür kılınmasının önemine dikkat çekti.

 

Jajce İslam Birliği Başimamı Zehrudin-ef. Hadžić ise kadınlara teşekkür ederek onların toplum hayatına yaptıkları katkının önemini vurguladı. 

 

 

Etkinliğin bir başka önemli bölümünde ise Rašida Kovačević için hatim duası yapıldı.

 

Kovačević, 2017 yılında gerçekleştirilen ilk Esma Sultan Günü’nde özel plaket verilen isimlerden biriydi. Jajce’deki kadın koordinatörler ve cemaat mensupları tarafından okunan hatmin duasının onun ruhuna bağışlanması, programa tarihî ve kültürel boyutun yanında manevî ve vefaya dayalı bir anlam da kazandırdı.

 

Etkinlik, sohbet ve ikramla sona erdi.

 

Organizatörlerin verdiği temel mesaj ise oldukça anlamlıydı:

 

Semboller, temsil ettikleri değerler yaşatıldığı sürece hayatını sürdürür.

 

 

Burada önemli bir tarihî ayrıntı var.

 

Jajce’deki Esma Sultan, Osmanlı tarihindeki **“Büyük Esma Sultan”**dır. Esma Sultan, III. Ahmed’in kızı, III. Mustafa ile I. Abdülhamid’in kız kardeşidir. 1726’da İstanbul’da doğmuş, 1788’de vefat etmiştir. 

 

1758 yılında Muhsinzâde Mehmed Paşa ile evlenmiştir. Muhsinzâde Mehmed Paşa, daha sonra sadrazamlığa kadar yükselmiş önemli bir Osmanlı devlet adamıdır. Mehmed Paşa, 1760’ta Bosna valiliğine tayin edilmiş ve 1761’de Bosna’ya gitmiştir. 

 

Dolayısıyla Esma Sultan’ın Jajce ile bağlantısı sadece halk anlatısına dayanan romantik bir hikâye değildir; eşi Mehmed Paşa’nın Bosna valiliği ve Esma Sultan’ın vakıf faaliyetleri üzerinden tarihî bir bağ söz konusudur.

 

 

Esma Sultan’ın adını bugün Jajce’de yaşatan en önemli eser Esma Sultan Camii’dir.

 

Cami, Jajce çarşısının merkezinde bulunan önemli Osmanlı dönemi eserlerinden biridir. Jajce’deki İslam Birliği kaynakları, camiyi Esma Sultan’ın vakıf eserleri arasında zikretmekte ve camiye bağlı külliye niteliğindeki alanın da Esma Sultan’ın vakfıyla ilişkili olduğunu belirtmektedir. 

 

Ancak burada tarihçiler açısından önemli bir ihtiyat payı bulunuyor.

 

Caminin girişindeki tarih kitabesinde, aynı yerde 1749/50 yılında Emir Mustafa Çavuş Kethüdası tarafından bir cami yaptırıldığı belirtilmektedir. Esma Sultan’ın eşi Mehmed Paşa ise Bosna valiliğine ancak 1760’ta atanmıştır. Bu nedenle mevcut yapı ile 1749/50 tarihli kitabenin ve Esma Sultan’a ilişkin anlatının nasıl ilişkilendirileceği tarihçiler arasında tartışılmıştır. 

 

Bu sebeple en doğru ifade şudur:

 

Jajce Esma Sultan Camii’nin Esma Sultan tarafından yaptırıldığına dair güçlü bir yerel tarihî gelenek vardır; ancak yapının mevcut kitabesi ve Mehmed Paşa’nın Bosna valiliği tarihleri, caminin inşa süreci konusunda kronolojik bir tartışmayı gerekli kılmaktadır.

 

Nitekim akademik bir çalışmada Elma Korić, Esma Sultan’ın Bosna ile ilişkisini ve Jajce’deki caminin onunla bağlantısını özellikle incelemiştir. Çalışmanın temel konusu da tam olarak Esma Sultan’ın Jajce’deki caminin yapımındaki rolünün tarihî belgeler ve halk hafızası açısından değerlendirilmesidir. 

 

 

Esma Sultan Camii etrafındaki en meşhur anlatı ise oldukça etkileyici.

 

Rivayete göre Esma Sultan ağır bir hastalığa yakalanır. Tedavi konusunda ümitler azalınca kendisine, iki nehrin birleştiği yerde üç hayır eseri yaptırması tavsiye edilir.

 

Bunun üzerine Esma Sultan’ın; bir cami ve Vrbas Nehri üzerinde iki köprü yaptırdığı anlatılır.

 

Halk anlatısının bir başka versiyonunda ise Esma Sultan’ın sahip olduğu mücevherleri sattığı ve elde edilen gelirle bu hayır eserlerini yaptırdığı ifade edilir. Bu nedenle Jajce’de Esma Sultan’ın hikâyesi zamanla “mücevherini toplumsal hayra dönüştüren kadın” sembolüne dönüşmüştür. 

 

Burada özellikle belirtmek gerekir: Hastalığı, astroloğun tavsiyesi ve mücevherlerini satarak üç hayrat yaptırması kısmı tarihî bir belge olarak değil, Jajce ve Bosna halk hafızasında yaşayan bir rivayet olarak değerlendirilmelidir.

 

Buna karşılık Esma Sultan’ın gerçek bir Osmanlı hanedan mensubu olduğu, Muhsinzâde Mehmed Paşa ile evlendiği ve vakıflarının bulunduğu tarihî kaynaklarla belgelenmektedir. 

 

 

Esma Sultan Camii’nin hikâyesinin bir başka önemli boyutu da Bosna Savaşıdır.

 

Cami ve çevresindeki yapılar 1993 yılında tamamen yıkıldı. Daha sonra yeniden inşa süreci başlatıldı; temel atma 2003 yılında gerçekleştirildi ve camide ibadet 2010’dan itibaren yeniden başladı. 

 

Camii, Bosna-Hersek’in ulusal anıtlarından biri olarak kabul edilmektedir. Bosna-Hersek Ulusal Anıtları Komisyonu’nun 2003 tarihli kararıyla cami, şadırvan, mektep, konut ve hazireden oluşan tarihî yapı topluluğu ulusal anıt statüsüne alınmıştır. 

 

Dolayısıyla Esma Sultan Camii bugün yalnızca bir Osmanlı mimari eseri değildir. Aynı zamanda:

 

Osmanlı mirası → kadın vakıfları → Jajce Müslümanlarının hafızası → savaşta yıkım → yeniden ihya

 

şeklinde okunabilecek çok katmanlı bir tarihî hafıza mekânıdır.

 

 

“Esma Sultan Günü”nün asıl anlamı

 

Bence bugünkü etkinliği önemli yapan nokta tam da burası.

 

Jajce’deki kadınlar, Esma Sultan’ı yalnızca 18. yüzyılda yaşamış bir Osmanlı sultanı olarak hatırlamıyorlar.

 

Onu;

 

* kadın vakıflarının,

* topluma hizmet etmenin,

* aile ve toplum arasındaki bağın,

* hayır ve dayanışmanın,

* kadınların yerel toplumdaki görünürlüğünün,

* tarihî mirasa sahip çıkmanın bir sembolü hâline getiriyorlar.

 

Nitekim Jajce İslam Birliği’nin daha önce yayımladığı “Kadın Vakıfları” başlıklı çalışmada da Esma Sultan, Jajce’nin en tanınmış kadın vakıf sahiplerinden biri olarak gösteriliyor. 

 

Bu açıdan 13 Eylül 2026’daki etkinlikte Esma Sultan’ın sembolünün gümüş bir broşa dönüştürülmesi oldukça anlamlıdır: Geçmişte bir sultanın vakıf ve hayırla ilişkilendirilen hatırası, bugün Jajce’de toplum için çalışan kadınlara takılan bir sembole dönüşüyor.

 

Yani Esma Sultan’ın hatırası taş ve kubbeden çıkıp yaşayan bir toplumsal değere dönüştürülüyor.

 

Kısa tarih şeması

 

1726 → Esma Sultan İstanbul’da doğdu. 

1758 → Muhsinzâde Mehmed Paşa ile evlendi. 

1760–1763 → Mehmed Paşa Bosna valiliği yaptı. 

18. yüzyıl → Jajce’de Esma Sultan adıyla anılan cami ve vakıf geleneği oluştu.

1788 → Esma Sultan İstanbul’da vefat etti ve Eyüp’te Muhsinzâde Mehmed Paşa’nın yanına defnedildi. 

1993 → Esma Sultan Camii savaş sırasında tamamen yıkıldı. 

2003 → Yeniden inşa süreci başladı; cami ulusal anıt statüsünde koruma altına alındı. 

2010 → Camide yeniden ibadet başladı. 

2017 → İlk Esma Sultan Günü düzenlendi; Rašida Kovačević’e özel plaket verildi.

2026 → Esma Sultan’ın sembolü kadınların toplumsal emeğini temsil eden gümüş broşa dönüştürülerek kadınlara takdim edildi.

 

Sonuç olarak: Jajce’deki Esma Sultan Günü, basit bir kadınlar programından ziyade, Osmanlı-Bosna tarihindeki bir kadın vakıf geleneğinin günümüz Jajce toplumunda yeniden yorumlanması niteliğinde. Esma Sultan’ın tarihî kişiliği ile halk hafızasında oluşan hikâyesini birbirinden ayırmak gerekir; fakat her ikisi de bugün Jajce’deki kültürel ve dinî hafızanın önemli parçalarıdır. 

 

 

Mufassal haber: M. Tevfik Yücesoy