Kosova: Kadın Gaziler Tanınma Mücadelesi Veriyor

Albina Kastrati (Priştine'den)

- Kosova'da 3.000'den fazla kadın kağıt üzerinde gazi statüsüne sahip, ancak 1998/99 Kosova Savaşı'ndaki katkıları büyük ölçüde göz ardı ediliyor ve erkek meslektaşlarından farklı muamele görüyorlar. Peki neden böyle?

- Kosova tarafından gazi statüsü verilen 37.000 kişiden sadece 3.600'den fazlası kadın. Bunlardan biri Nerxivane Azizi (resimde) 

- Kosova'da yaklaşık 37.000 kişi, 1998/99 Kosova Savaşı sırasındaki hizmetlerinin takdiri olarak gazi yardımlarından yararlanıyor. Bu gazilerin 3.600'den fazlası kadın.

Bunlardan biri, Yakovalı 42 yaşındaki eski asker Albina Haradinaj.

- Gazi statüsü, kendisine resmi olarak tanınma ve kendisi ve yakın ailesi için ücretsiz sağlık hizmeti gibi avantajlar sağlasa da, savaş sırasındaki katkılarının kamuoyunda neredeyse hiç tanınmaması dikkat çekici.

*Gençler de Katıldı*

Haradinay, Yugoslavya Federal Cumhuriyeti ve Kosova Kurtuluş Ordusu (KLA/UCK) güçleri arasında yaşanan Kosova Savaşı'na katıldığında 17 yaşında ve öğrenciydi. O dönemde Kosova, Yugoslavya'nın bir parçasıydı.

- Kosova'nın Yakova kentinde doğup büyüyen o ve neslinden diğerleri, savaş başladığında bir şeyler yapma zorunluluğu hissettiler.

DW'ye verdiği demeçte, "O zamanlar neredeyse hepimiz genç olarak seferber olduk ve çoğumuz savaşa katıldık. O kolektif enerjiydi; başka seçeneğiniz olmadığını biliyordunuz; herkes kendi yolunda katkıda bulunmalıydı," dedi.

*Erkek gazilere farklı muamele*

- Çatışma sırasında, daha sonra kocası olacak adamla tanıştı. İkisinin de resmi gazi statüsü var, ancak hem devlet kurumlarından hem de halktan tanınma konusunda deneyimleri büyük ölçüde farklı.

DW'ye verdiği demeçte, "Özellikle 8 Mart'ta [Dünya Kadınlar Günü] öğretmenlere veya polis memurlarına sık sık takdir belgesi veriyorlar, ancak kadın savaş gazilerine verilen bir belgeyi hiç duymadım," dedi.

"Televizyonda tüm alan erkeklere ayrılıyor," diye devam etti. "Onlarla oradaydık - büyük bir kahraman olan Şkelzen Haradinaj'la - ben de oradaydım. Ama toplum benim katkıma, kocamınkine verdiği değer kadar değer vermiyor. Bu bir ayrımcılık."

-Bu muamelenin, savaş sırasında cinsiyetlere yönelik muameleyle keskin bir tezat oluşturduğuna dikkat çekiyor.

"Savaşta olduğumuzda nasıl aynı görevlere sahip olabiliyoruz?" diye soruyor.

*Kadınlar Çok Çeşitli Roller Üstlendi*

Kosova Savunma Bakanlığı'na göre, kadınlar KLA/UÇK içinde hem savaş alanında hem de savaş dışında askeri angajman, lojistik, istihbarat, tıbbi destek ve stratejik ve operasyonel öneme sahip diğer görevlerin yürütülmesi de dahil olmak üzere çeşitli rollerde çalıştılar.

- Nerxivane Azizi, hem askeri hemşire hem de foto muhabiri olarak görev yapmaya başladığında 23 yaşındaydı. KLA'ya katıldıktan sonra yaralılara yardım etmek, doğumlara yardımcı olmak ve savaş suçlarını belgelemek onun yeni normali haline geldi.

- Ancak savaş bittikten sonra bile, bu anıların ağırlığı -kurumsal ihmalin de etkisiyle- ilerlemesini zorlaştırdı.

- ⁠Bir kadın (Albina Haradinaj), Kosova'nın Maznik kentindeki KLA'nın erkek üyeleriyle fotoğraf çektiriyor, 1999.

- Kosova toplumunun 1998/99 Kosova Savaşı'ndaki katkılarına, erkek gazilerin katkılarına verdiği kadar değer vermediğini söylüyor.

- Azizi, DW'ye "Kurumlarda bunun neden olduğunu bilmiyorum ama bize karşı her zaman ayrımcılık yapmaya çalıştılar," dedi. "Savaşın üzerinden 26 yıl geçti ve hâlâ bizi tam olarak anlayamıyorlar; işimizi büyük bir samimiyetle, büyük bir cesaretle yaptığımızı ve yozlaşmadan çıkanların biz olduğumuzu anlayamıyorlar."

*Savaşın bıraktığı psikolojik izler*

Tanık olduğu tüm olaylar arasında, onu asla terk etmeyecek olan şey Recak köyündeki katliamın anısıydı.

- Ocak 1999'da Recak'ta 45 silahsız Arnavut köylü, Yugoslavya'dan gelen Sırp güçleri tarafından öldürüldü. Aralarında 14 yaşındaki Halim Bekiri ve 99 yaşındaki Avdyl Sejdiu da vardı.

Katliamdan önce Azizi, çoğunlukla yanmış evleri fotoğraflamıştı. O gün, hâlâ Sırp birliklerinin ateş menzilinde olduğu için, tehlikelere rağmen gördüğü her şeyi ve herkesi belgelemeye karar verdi.

"Kendime 'Kesinlikle yapmalıyım' dediğimi hatırlıyorum. Kimse bana o fotoğrafları çekmemi söylemedi. İçimden bir ses 'Herkes tarafından görülmeli' diyordu. Bu yüzden her birini tek tek fotoğrafladım," diyor.

'Gizli Bir Gerçek'

Savaşın bıraktığı psikolojik yaralara ek olarak, Kosovalı kadın gazilerin hayatı, çatışmalar sona erdikten sonra bile zordu. Kurumsal destek alamayan Azizi, hayatını sıfırdan kendi başına kurmak zorunda kaldığını söylüyor.

***

- ⁠Muharebe üniforması giymiş bir kişi, 16 Ocak 1999'da Kosova'nın Recak kentinde bir köye bakan bir tepede yürüyor. (Foto)

"Biz, evlerimizi banka kredileriyle satın alan, kendi alın terimizle bir yuva kurmak, başımızın üzerinde bir çatı bulundurmak için çalışan kadın gazileriz," dedi.

Ve bu eşitsizlik gelecek nesillere de uzanıyor. Azizi, savaş sonrası deneyimiyle bazı erkek gazilerin deneyimleri arasında bir fark olduğunu da fark ediyor.

"Çocuklarının benimkilere kıyasla ne gibi avantajları var? Onlar ayrıcalıklarını artırıp zenginleşirken, biz bir bakıma küçüldük; yoksul kaldık," diyor Azizi ve ekliyor: "Bu, gizli bir gerçek."

2024 tarihli bir BM Kadın araştırmasına göre, Kosova'daki kadınlar, erkeklere göre daha fazla yoksulluk riskiyle karşı karşıya ve ekonomik eşitsizlik, ücretsiz bakım sorumlulukları, işgücü piyasasında ayrımcılık ve mülk sahibi olmama gibi faktörlerle bağlantılı.

Bakanlık, 'kadınların sesinin duyulmasını' sağlamayı amaçlıyor

İpekli bir kadın gazi olan ve KLA'ya katılıp yemek pişirme, çamaşır yıkama ve ulaştırma gibi çeşitli alanlarda çalışan Miradie Kelmendi, mevcut hükümetin savaşa karışan ve savaştan etkilenen kadınlara nasıl davrandığından hayal kırıklığına uğramış durumda.

Kosova, Priştine'deki Heroinat anıtı. Heykel, bir kadın yüzü şeklindedir ve her biri üzerinde aynı kadın yüzü resmi bulunan 20.000 dairesel metal parçadan oluşur. 

- Priştine'deki Heroinat Anıtı, Kosova Savaşı sırasında tecavüze uğrayan yaklaşık 20.000 kadına adanmış bir anıttır.

"Hiç memnun değilim - özellikle de kayıpların aileleri, savaş malulleri, gaziler, Kosova genelinde tecavüze uğrayan anneler ve kız kardeşler söz konusu olduğunda. Kesinlikle değil. Bu çağda bizi görmezden gelmek, aklım almıyor..." dedi Kelmendi DW'ye.

- Kosova Savunma Bakanlığı, DW'ye yaptığı yazılı açıklamada, kadın gazi örgütlerinin temsilcilerinin gazilerle ilgili stratejik belge ve politikaların hazırlanmasına ilişkin görüşmelere ve istişarelere katıldığını belirtti.

Bakanlık, toplumsal cinsiyet eşitliğini sürekli olarak desteklemiş ve bu süreçlerde kadınların seslerinin duyulmasını sağlamayı amaçlamıştır," diye yazdı.

Ataerkil zihniyetin gerisinde kalmak

Kosova'nın Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Yasası, kadınlar için eşitlik ve kurumsal desteğin sağlanmasına yönelik yasal çerçeveyi belirlemektedir, ancak uygulamada devlet kurumlarının eylemleri genellikle bu taahhütlerin gerisinde kalmaktadır.

Savaş Gazileri Örgütü Başkan Yardımcısı Gazmend Syla, kadın gazilerin damgalanmayla karşı karşıya kalmasının temel nedeninin, Kosova'da kadın gazilerin kamusal hayata katılmalarını veya karar alma mekanizmalarında yer almalarını engelleyen veya caydıran yaygın ataerkil zihniyet olduğuna inanıyor.

Savaştan sonra bu kadınların çoğu evlendi. Özellikle kırsal kesimlerde, kocalar genellikle eşlerinin gazi etkinliklerine katılmasına izin vermiyor. Syla bunu bir haksızlık olarak görüyor.

***

Haziran 1999 Muharebe üniforması giymiş bir grup asker, fotoğraf için iki sıra halinde diz çöküyor. Mollopolc, Kosova, Haziran 1999 (foto)

***

 Azizi, hem askeri hemşire hem de foto muhabiri olarak görev yapmaya başladığında 23 yaşındaydı. Haziran 1999'da diğer KLA üyeleriyle birlikte burada görülüyor.

***

DW'ye verdiği demeçte, "Buradaki zihniyet, kadınların savaş sonrası yaşamdan dışlanmasına yol açtı." dedi. "Kadınlar, neredeyse tamamen erkekler tarafından yönetilen savaş sonrası girişimlere dahil edilmediklerinde, toplum tarafından 'unutuldular'."

*Kadın gazilerin hayatları üzerindeki etkisi*

Kosova'daki Haxhi Zeka Üniversitesi ve Malta Üniversitesi araştırmacıları tarafından 2023 yılında yapılan bir araştırmaya göre, Kosova'daki kadınlar, geleneksel cinsiyet normları, sınırlı kurumsal destek, ekonomik eşitsizlik ve toplumsal damgalanma gibi önemli sosyoekonomik zorluklarla karşı karşıyadır. Bu zorluklar, kamusal hayata katılımlarını ve hak ve kaynaklara erişimlerini engellemektedir.

- Sosyolog Genc Xerxa, bu ihmalin, kadınların toplumsal öz saygılarını büyük ölçüde etkileyeceğine ve katkılarının göz ardı edilmesi nedeniyle kendilerini dışlanmış hissetmeleri nedeniyle ruh sağlıklarına zarar vereceğine inanmaktadır.

- DW'ye verdiği demeçte, "Erkeklerin egemen olduğu ataerkil bir kültürel bağlamda yaşadığımızı bildiğimizden, gerçek değerleri yansıtan gerçek bir toplumsal özgürleşme ve tanınmaya henüz ulaşamadık," dedi. "Kırsal zihniyet ve öz saygı konusunda düşük toplumsal farkındalık da eklenince -ki çoğu kadın gazi bu bölgelerden geliyor- bu zihniyet, utanç ve erkek egemenliğinin yükünü taşıyan toplumsal tanınmayı zorlaştırıyor."

***

Düzenleyen: Aingeal Flanagan

Albina Kastrati Güneydoğu Avrupa'da yolsuzluk, iklim ve yeterince haber yapılmayan konuları ele alan araştırmacı gazeteci

****

Çeviri: M.T.Y