Kosova Türk Halk İnanıçları Anlatıları-Taner KOTLE

Yüzyıllar boyunca Balkanlar, Kosova coğrafyasında biçimlenen Türk kültür hafızamızın önemli sözlü anlatımlarımızın oluşturduğu halk edebiyatı ve halk inaçlarımız günümüzde dahi Kosova Türkleri arasında yaşatılmaktadır. Kosova Türklerinin kültürel ve dini değerleri  hal inançları ve sözlü halk edebi anlatılarıyla kuşaktan kuşağa aktarılmaya devam etmetedir. Kosova Türkleri Osmanlı öncesi ve sonrası bu coğrafyada var olmuş kadim bir Türk topluluğudur. Tarih boyunca farklı medeniyet ve milletlerle iletişim içinde bulunmuş ve bunun sonucunda Kosova Türkleri kendilerine özgü kültürlerini, inanıçlarını, dillerini ve edebiyatlarnı oluşturmuşlardır. Kosova Türk halk edebiyatı ve inançları şanlı zengin tarihimizinden bize kalan sözlü mirasıdır. Geçmişten bugüne taşınan inanç hafızamızın geleceğe yazılı olarak aktarılması büyük önem taşımaktadır.                      

Kosova Türk halk edebiyatı ve inançlarının korunması ve yaşatılması Kosova ve Türk dünyası açısından  önemli bir kültürel ve milli sorumluluktur.  Çalışmamızın konusuda halk inançlarıdır. Bir bakıma unutulmaya yüz tutmuş islam öncesi ve islamla kaynaşmış inançlarımızı anlatılarda yazılı olarak gelecek kuşaklara aktarmaya çalışmaktayız. Kosova Türk halk edebiyatı sözlü kültürümüzün en önemli ürünlerinden olan halk inançlarımızla bire bir bağlıdır. Masallarımız, efsanelerimiz, atasözleri ve deyimlerimiz, türkülerimiz manilerimiz halk hikayelerimiz gibi ürünlerimizde dahi halk inançlarıyla ilgili örneklere rastlarız. Halk inançlarımızın anlatıları içinde peri, cin, uğur, kutsal mekan, olağanüstü varlıklar ve keramet sahipleri gibi varlıklar ve mekanlar halk inançlarımızın oluşmasında önemli yer tutmaktadır.                                                                              

Kosova Türk halk edebiyatı bünyesinde kaleme aldığımız bu kısa çalışmamız  Prizren,Rumeli coğrafyasında birbirine benzeyen ortak halk inançlarından örnekler vermeye çalıştım. Bu derleme çalışmamın ortaya çıkmasına sebep olan değerli anlatıları benimle paylaşan başta sevgili anam Fatime Kotle olmak üzere, değerli arkadaşlarım Merdi Hacıfazlı’ya ve Asım Mongovsi’ye içtenlikle teşekkür ederim. Bu kısa çalışmamın Türk halk kültürümüzün hafızalarda yaşayan zengin mirasımızın sözlü anlatılardan yazılı kaynaklara ilerde daha farklı geniş çalışmalar yapılarak aktarılmasına ve gelecek nesillere katkı sağlamasını temenni ederim . Türkoloji bilim dünyasına da katkı sunmasını dilerim .

Gece Islık Çalınmaz

Gece Islık çalan cocuğu anneler nineler evdeki büyükler hemen susturur. Rumeli ve Anadolu’da bu yasak nesiller boyunca devam etmektedir. Halk inanışlarına göre Islık bir çağrıdır! Gece şer olanları, cinleriü  kötülük sacan görünmeyenleri cağırır. Bazı bölgelerde çalınan ıslığa şeytanların geldiğini söylenir. Buna karşılık olarakta dışardan bir ses gelşrse, cevaben ’’ Tuz dügeym tuz’’ denilir. Bu cevabı duyan şeytan ya da cin her neyse o yerden uzaklaşacağı anlatılır.  

Lahusa/Lohusa 

Lahusa yeni doğum yapmış kadın asla kırk gün yalınız bırakılmazdı. Rumeli ve Anadolu’da bunun bir gerekçesi vardır. Al karası ya da Kara Pervane inancı. Anadolu anlatılarına göre Al karası uzun boylu saçları dağınık bir insan üstü güçleri olan varlıktır. Rumeli halk anlatılarında ise Kara kelebek/pervan denen insan üstü adından da belli olduğu gibi bir siyah/kara pervanedir. Bu insan üstü varlıklar gece yarısı lahusanın odasına girerler. Amaçları anneye ve bebeğe yazar vermektir. Genç lahusa gelinin sütünü emmek, göhsünü yemek gibi anlatılır. Bu durumun yaşanmaması için de annenin başına kırmızı bir yemeni yastığının altına da makaz ve ayna konur. Al karası kara kelebek/pervane demır kırmızı ve aynadan korktuğu için anne ve bebeğe musallat olmadığı anlatılır. 

Gece Aynaya Bakılmaz

Rumeli ve Anadolu’nun bazı şehir ve köylerinde halk inanışlarına göre bir evde biri vefat edince aynalar örtülür. Halk inançlarına göre vefat edenin ruhu aynaya yakalandıysa o ruh evden hemen çıkmaz. Ruh 40 gece o evde kalmaya devam eder. Bu sebepten dolayıda geceleyin aynaya bakılmaz! Ayna’nın önünde fazla durulmaz!  ‘’Ceceylen Ayna’ya bakma ograrsın/Geceleyin ayna’ya bakma çarpılırsın’’ gibi inancı yaygındır. Bugün bile aynalar bazı kasaba ve köylerde geceleyin örtüldüğü anlatılır.

Gece Adın Çağrılırsa Dönüp Bakma

Rumeli’de büyüklerimiz bizlere hep bunu tembihlerdi ; Gece ıssız yolda yürürken adın çağrılırsa sakın arkana dönüp bakma! Derlerdi. Cağıranın kimine göre Ştraşilo ya da Tarambaba insan üstü bir varlık olduğu anlatılırdı. Onun sesine kulak vereni ve peşinden gideni karanlıklara sürüklediği hatta öldürdüğü anlatılır. Hele mezarlık önlernden gece geçildiğinde bazı kasaba ve köylerimizde bugün bile bu inanışın hala yaşatıldığı anlatılır. 

Karabasan 

Rumeli’de anlatılara göre Karabasan gece uyku halinde göğsünde oturarn insan üstü bir varlıktır. Başında bir külah/şapka vardır. O  şapkayı kapan kişi karabasandan bir dilek isteyebileceği anlatılır. Dileği neyse onun olacağı inancı yaygındır. Bugüne kadar karabasan’ın şapkasını kapan birine rastlanmadığı anlatılır. 

Avuç İçi Kaşınması

Rumeli’de anlatılara göre avucunun içi kaşınan kişinin para geleceği inancı yaygındır. Kişinin sağ avucu kaşınırsa para alacağı, sol avucu kaşınınca para vereceği inancı anlatılır. 

Ayak Kaşınması

Rumeli anlatılarında ayakların kaşınması yola çıkacağı anlatılmaktadır. Bazı bölgelerde de yeni ayakkabı alınacağıyla ilgili inancı anlatılır. 

Ölüm Adetlerinde Çene Bağlama

Rumeli islam inancı anlatılarında ; çene ruhun bedenden ayrılığı kapı olarak sayılmaktadır. Bu sebepten dolayı da ölünün ağzı bağlanır. Eğer ölünün ağzı bağlanmaz, yüzü örtünmezse tekrardan ruhun bedene geri döneceği anlatılır. 

Ürperme

Rumeli halk inançlarında bir anda ürperirsen cinlerin ya da farklı musallatların yanından geçtiği inancı yaygındır. Aniden gelen bu ürperme tüyeri diken diken eder. Bazı yaşlılar da okuyucu hacı ana hacı dede olarakta nefesleri güçlü olduklarına inanılır ; ‘’Okşadi-Bi okodi ürpelendımü attım fenalıklarımı’’   Kişinin dua esnasında ürpererek kötülükleri attığına  inancı yaygındır. Bu durum bazen bir cenaze ağıtlarının okunduğunda  bazen de bir üzüntülü hikaye dinletisi anında ortaya çıkar. Yaşlılar o anda besmele çeker ve gençlerede bu durum yaşadığında besmele çekmeleri gerektiklerini anlatılır.

Uğursuz Baykuş ve Köpeğin Uluması

Rumeli halk inançlarında anlatılarında  gece baykuş ya da köpek ulumasında ölümün habercisi inancı yaygındır.Halk inançlarına göre hayvanat aleminden köpek ya da baykuş uluması ölüm haberin olarak algılanılır. Yaşlılartımız bu gibi durumlarda ; ’’ Cendi başıni yeyesın,Boynon kırılsın bre cüpek, kanadın kopson bre ugursuz baykuş ’’  der, köpeği ya da baykuşu evin çevresinde kovulduğu anlatılır. 

Mezarlık Toprağı

Rumeli halk inançları anlatılarında mezarlık dönüşü yaşlılarımız ayakkabılarımızı evin dışında kapının eşiğinde silkelerdi. Mezar toprağı eve getirilmez, getiren olursa da ölüyü eve getirir inancı yaygın olduğu anlatılır.

Gece Saç Taranmaz

Rumeli halk inancı anlatılarında gece saç taranmazdı. Taranan saçlar yere düşerse eve diğer alemden varlıkların geleceğine inanılırdı.  Bir gece eve yeni gelin gitmiş bir gelin labmanın işiğinda taramış ,tarağına takılan saç tellerini yere atmış. Sabah o tellerin kapının önünde düğümlenmiş olarak bulubdu. Bu olaydan sonra yeni taze gelinin saçları tutam tutam döülmeye başladığı anlatılır. Bunu gören enin yaşlıları düğümlenmiş saçlarını toplayarak ateşte yakarlar. Bu ritüelden sonra saçlarının döülmesinin durduğu anlatılır. Bugün bile yaşlılarımız gece saç tarayana kızdığı anlatılır. 

Ev Yılanı/İlani

Rumeli halk inaçları anlatılarında her evin koruyucu bir yılanı vardı. Ev yılanı öldürülmezdi, evin bereketi koruyucusu sayılırdı.  Rivayete göre bir tekkenin  bahçesinde bir yılan yaşarmış! O yılan dervişlerde beraber yemek yer hatta tütün dahi içermiş. Birgün yeni dervişlerden biri yılanı görmüş ve korkmuş! Can havliyle yılana saldırmış! Yılanı tekkeden kaçırmış! O yıllanın tekkeden kaçmasıyla birlikte o tekkede de bir daha ne zikirler çekilmiş ne de  dervişler toplanmamış. Tekke mühürlenmiş. Bugün bşle köy evlerimizde yılanlara süt , yiyecek bırakıldığı anlatılır. 

Nazar Boncuğu ya da Aynanın Çatlaması

Rumeli halk inançları anlatılarında nazar boncuğu ya da ayna çatladığında hemen yenisi eve alınırdı. Aynanın ya da nazar boncuğunun çatlaması nazrın değdiğine inanılırdı. Çatlayan ayna ya da nazar boncuğu dereye ya da farklı bir su birikintisine atıldığı anlatılır.

Geceleyin Mezarlığa Gidilmez 

Rumeli halk inancı anlatılarında gece mezarlığa gidilmez. Geceleri bazı viran kimsesiz ölen  ya da büyük günah işleyen kişilerin hortladğına inanılır ve gece mezarlıkta dolaştığı anlatılır.

Sonuç olarak kaleme aldığımız halk inançlarıyla ilgili anlatıları farklı örnekleriyle daha geniş bir araştırmayla daha bir sürü anlatıyla çoğaltabiliriz.                                                    

Kadim Türk halk inanışları yalınızca Türkistan’da değil Türklerin yaşadıkları tüm coğrafyalarda birbirine benzerlik gösterir.   Halk inançları anlatıları Kosova’da yaşamın bir parçası misali hayatın her alanında yaşamaya devam etmektedir.                   

Kaleme aldığımız Türk halk inancı anlatıları geçmişimizin sessiz tanıkları olarak Kosova Türklerinin hafızalarında önemli bir yer tutmaktar.                                                  

Yüzyıllar boyunca kuşaktan kuşağa aktarılarak adet, gelenenekler adı altında da inançlarımız yaşamaya devam etmektedir. İster hrıstiyan inancında ister sunni ya da alevi islam inancıns mensup Türk topluluklarında halk inançları farklı anlatılarla birbirine benzer şekilde hafızalarda yer edinmiştir.

Unutulmamalıdır ki yüce Türk milletinin geçmişini sadece kitaplarda, taşlarda, damgalarda ve farklı ürünlerdeki simgelerde  aramakla yetinmemeliyiz!

Koca nenelerimizin, ak sakallı dedelerimizin,  analarımızın, babalarımızın  anlattığı bir hikayesinde, öğüdünde, duasında, yaşatılan halk inanışları anlatılarında Türk hafızasında zengin geçmişimizde saklıdır.

Türl Halk inançları anlatıları: Rumelide’ki Türk varlığı açısından da Türklerin bu coğrafyada var oluşararının bir  ıspatıdır! Türklerin Rumeli’ye geçişi binlerce yıl öncesine dayanır!   

Bölgede mevcut dil, edebiyat folklör, sözlü ürünler toponomi (yer adları) doğrultusunda yapılan araştırmalar doğrultusunda da ortaya konulan bulgularla Türklerin Rumeli’de varlığını bilimsel olarakta verilerle ıspatlar.                          

Geçmişin değerleriyle geleceğe daha donanımlı, daha kendi kültürüne yabancı olmayan ve her konuda daha bilinçli bir Türk nesli oluşturabiliriz!

Kosova’da Türk halk inançları anlatıları konulu kısa derleme araştırmamızı bizden sonraki gelecek araştırmacılara daha geniş kapsamlı araştırmalar yapmaları konusunda yol açmasını temmeni ederim. Türk hafızasının ortak mirası olan sözlü halk ürünlerimizi gelecek nesillerimize aktarmak Türk kültürü üzerine  bırakacağımız en büyük mirasımızdır.