KOSOVA’DA DİNİ TÜRK TASAVVUF EDEBİYATI VE KÜLTÜRÜ MUHTEVASINDA TEKKE MÜZİĞİMİZİN – İLAHİLERİN ANLAMI

Osmanlıların Balkanlara akın etmeleriyle birlikte İslam dinin yayılmasında, yeni bir sosyal ve kültür hayatının gelişmesinde, diğer Osmanlı müesseseleri gibi tekkelerin de edebiyat, musiki ve tarih ocakları olarak, büyük öneminin olduğu, bugün tüm bilim çevrelerinde kabul edilen bir gerçektir. Bu özellikler muhtevasında tekke müziğinin de has bir yeri ve öneminin olduğu da malumdur.

Tekke Müziği veya Tasavvuf müziği İslam’da ki Tasavvuf Felsefesi’ne uygun olarak, eğlendirmek için değil, insanın Allah'a olan kulluğunun farkına varmasını sağlamak için yapılan bir müzik türü olup, dini duyguların seslendirilmesidir. Tasavvuf müziğinin temeli ilahilerdir. İlahi Arapça kökenli bir kelimedir ve "Ey Allah’ım" anlamına gelmektedir.

İlahiler, eskilerde olduğu gibi günümüzde de tekkelerde Allah aşkı ile söylenen ve beste ile terennüm edilen müzik türüdür. Söyleniş gayeleri, Allah’ı övmek yanında O'na karşı duyulan engin sevgiyi de dile getirmektir. Çok ince bir sosyolojik sanatı olmakla insanların yüksek duygu ve düşüncelerinin yansıtılma vasıtası olarak da malumdur. Çünkü tekkede okunan ilahiler Zikrullah’a revnak vermek içindir. Velilerin nutuklarını besteleyip, dinleyenler hem ağızlarıyla hem bedenleriyle zikir yapsınlar, hem de kulaklarından hakikatler içeriye işlesin diye ilahi okunur.

Osmanlılar döneminde “Şairlerin Yuvası” adıyla maruf Prizren’in asırlara uzanan medeni ve ziynet dolu tarihinde, insanların hayatlarının büyük bir bölümünde sıralı yaşam mücadelesi yanında, tekeler, tekke faaliyetleri, tekke kültürü ve tekke müziği de ehemmiyetli bir yer almaktadır. Çünkü tekkelerimiz, tekke kültürümüz, orada yapılan zikirlerle birlikte okunulan ilahiler insanımızın duygusunu, düşünce ve hayalini yansıyan bir ayna olarak maddi ve manevi değerlerinin kuşaktan kuşağa taşıyıcısı olduğu bilinen bir gerçektir.

2015 yılında Prizren Melami Tekkesi çerçevesinde kurduğum “Recep Hulusi Efendi Kültür ve Eğitim Vakfı”nın Tüzüğü ile belirlenmiş amaçlarının muhtevasında, tekede ve Prizren’in diğer tekkelerinde çok daha eskilerde okunmuş fakat bugün unutulmuş veya günümüzde hala okunan ilahileri derleyip düzenlemek ve unutulmuşluktan gün yüzüne çıkarmak faaliyetleri de yer almaktadır. Bu kapsamda ağırlıklı olarak Prizren ve Kosova Divan şairlerinin ilahilerine öncüllük tanınmaktadır: Şeyh Hacı Ömer Lütfü Efendi, Hacı Hafız Ahmet Fethi Efendi, Şeyh Hacı Abdülmalik Hilmi Efendi, Şeyh Abdurrahim Fedâî Efendi, akabinde Yunus Emre Hazretleri, Niyazi Mısri Hazretleri, Eşrefoğlu Rumi Hazretleri vb.

Sanat hayatımda 55 yıllık kadar bir deneyimim olduğu yaşadığım çevrede malumdur. Türk Sanat Müziği ve Türk Halk müziği yanında 1990 yıllarından günümüze kadar tasavvuf müziğiyle de büyük bir uğraşımın olduğunu bildirmekle, son zamanlarda yerli ilahilerimize ağırlık vermekle bir uğraş içindeyim.

Son dönemlerde tekke müziğinin içimde daha da derinleşmesi ve aşılanması bana bu müzik alanında yeni ufuklar açmakla, Melami tekkesinde ve diğer Prizren tekkelerinde yaklaşık 100 yıl bir zaman diliminde söylenen veya unutulmuşluktan olan çoğu ilahileri dünden günümüze taşımak bu ilahilerin derlemesine, bugüne kadar hiç okunmayan veya gölgede kalan yerli divan şairlerimizin bazı ilahilerine de beste yapma hevesi ve heyecanı beni iyice kamçılayıp böyle bir çalışmaya teşvik etmiştir.

Bugüne kadar sadece (diğer yazarlardan yayınladığımız besteler hariç) yayınladığım Şeyh Hacı Ömer Lütfi Efendi. Hacı Hafız Ahmet Fethi Efendi, Şeyh Hacı Abdülmalik Hilmi Efendi, Şeyh Hacı Abdurrahim Fedâî Efendi, ve Mahmut Dipşar Efendibaba -eserlerimde bestelediğim, müziğini yaptığım ve seslendirdiğim toplam 156 ilahimiz notalarıyla birlikte yayınlanmıştır. Bütün bu ilahilerin güfteleri hangi müellife ait olursa olsun sadece Kosova - Prizren’de uygulanan usulü, şekli ve metinlere uygun muhtelif makamlarda bestelenmiştir ve

bugüne kadar bu kitaplar dışında hiçbir yerde yayınlanmayan ilahilerdir. Bu kitaplar dışında 2022 yılında TC Kültür ve Turizm Bakanlığı TİKA tarafından “Evlad-ı Fâtihan’dan Kadim Sesler Kosova-Prizren İlahileri” adı altında kitabımızda 99 derleme ve 116 beste olmak üzere toplam 215 ilahilerimizin yayınlanmıştır.

Bilimsel amaçlı yaptığım bu kapsamlı çalışmalarım Kosova’da bir ilkini oluşturmakla, uzun yıllardan beri Dini Türk Tasavvuf Edebiyatı ve Kültürü, Kosova Türk Halk Edebiyatı, kültürü, sanatı ve buna benzer diğer alanlarda ehemmiyetinin büyük olacağına ve boşluğu hissedilen çoğu durumlara kapı aralayacağına önemli rol oynayacağına inanmaktayım. Çünkü hiçbir çalışmanın konuya nokta koymayacağı bilincinde olmakla bu çalışma tasavvuf alanında yapılacak yeni çalışmalarda önemli bir kaynak eseri niteliğini taşımaktadır.

İnanıyorum ki bugüne kadar yaptığım bu hizmetlerim Kosova’nın dinî mûsikîsine bir katkısı olacağı yanında tarihi bir vesika haline bürünecektir ve divanlardan alınan bu dinî güfteler-ilahiler Dini Türk Tasavvufi edebiyatımıza ve kültürümüze beli ölçüde katkı sağlayacak niteliktedir.

Bugüne kadar derlediğim ve bestelediğim ilahilerin yazıya geçirilmesi aynı zamanda taşınabilir bir kültür mirasının kayda alınması anlamındadır. Kaynak kişilerin, güfte şairlerinin, coğrafyanın kendine has müziğinin kaydedilmesi de kültürel antropoloji anlamını da taşımaktadır.

Bilimsel anlamda yaptım bu çalışmalarım belirli bir tarih döneminde, toplumsal-ekonomik ve sosyal koşulları altında kültürel ve maddi değerler içinde yer alırken, bugün onların incelenmesi ve araştırılması eskilerde olduğu gibi, bugün de buralarda yaşamakta olan tekke kültürünün ve buradaki Müslüman toplumunun geçmişinin incelenmesi ve tetkiki yönünden, özel bir değer taşımaktadır. Bunca yıl tekke hayatımızın bir ürünü olan ilahiler tekke törenlerimizde tatbik edilerek, buralarda eskiden kalan yenisi de dâhil tekke kültürümüz ve sanat dehamız sergilenmeye devam edecektir, dilimiz, dinimiz tek sözle bu alandaki benliğimiz daha uzun yıllar yaşayacaktır.

Ben bir araştırmacı yazar ve bestekar olarak bu işi veya çalışmayı (diğer çalışmalarımda olduğu gibi) hiçbir karşılık beklemeden riyasız, Allah rızası için yapmaktayım. Bu gönül dolu yolumda Rabbimin bana uygun görmüş olduğu bu lütfünü yerine getirmek için de elimden geleni yapma arzusundayım. Benim bu yolumda işte ben buyum diyerek değil, Hakkını vermek kapsamında Hakka yönelik olarak gölgede kalan Divan şairlerimizden: Melami Şeyhi Şeyh Hacı Ömer Lütfi, Mürşidi Kamil Hacı Hafız Ahmet Fethi Efendiyi ve Melami Şeyhi Hacı Hafız Şeyh Abdülmalik Hilmi Efendiyi, Yunus Ermeyi, Niyazi Mısriyi, vb divan şairlerini özellikleriyle günümüze taşıyarak, onlardaki o “İlahi Aşkı” (Allah Aşkını) dile getirmeye çalışmaktayım.

Aşkı niyazlar.

Raif Vırmiça