Kuzey Makedonya’da dil krizi: Kağıt üzerindeki eşitlik, sahadaki inkâr

(Haber analiz: M.Tevfik Yücesoy)

Kuzey Makedonya’da Arnavut öğrencilerin başkent Üsküp’te başlattığı protesto, sıradan bir eğitim talebinin çok ötesinde; devletin çok etnili yapıyı yönetme konusundaki zaaflarının açık bir göstergesi haline gelmiş durumda. “Arnavutça seçenek değil, kimliktir” sloganı, aslında yıllardır biriken sistematik rahatsızlığın dışavurumu.

Hukuki kazanımların fiili tasfiyesi

2001’de imzalanan Ohri Çerçeve Anlaşması ile Arnavutların dil ve temsil hakları güvence altına alınmıştı. Ancak bugün gelinen noktada, bu anlaşmanın ruhunun aşındırıldığı ve hakların bürokratik mekanizmalar üzerinden fiilen budandığı görülüyor.

Kağıt üzerinde Arnavutça resmi statüye sahipken, kritik alanlarda—özellikle hukuk, kamu sınavları ve devlet mekanizmasına girişte—Makedonca fiili tek dil haline getiriliyor. Bu durum, “eşit vatandaşlık” ilkesinin retorikten ibaret kaldığını ortaya koyuyor.

Demografik gerçeklik ile devlet pratiği arasındaki uçurum

Yaklaşık %25-30’luk nüfus oranıyla Kuzey Makedonya’nın ikinci büyük topluluğunu oluşturan Arnavutlar, yalnızca kültürel bir azınlık değil, kurucu sosyolojik unsurlardan biri. Özellikle Tetova ve Gostivar gibi şehirlerde çoğunluğu teşkil eden bu topluluğun dilinin kamusal alanda sınırlandırılması, teknik bir idari karar değil; doğrudan siyasi bir tercihtir.

Bu tablo, devletin çok etnili yapıyı kabul ettiğini iddia ederken, pratikte merkeziyetçi ve tek dilli bir modelden vazgeçemediğini gösteriyor.

Eğitim üzerinden kimlik baskısı

Hukuk gibi devletle doğrudan ilişkili bir alanda Arnavutçanın dışlanması, tesadüfi değil stratejik bir yönelime işaret ediyor. Çünkü hukuk dili, aynı zamanda devletin dili demektir. Bu alanın tek dillileştirilmesi, Arnavutların kamusal karar alma mekanizmalarındaki etkisini sınırlama sonucunu doğurur.

Başka bir ifadeyle mesele bir “sınav dili” değil; devletin kimin diliyle işleyeceği meselesidir.

Sessiz asimilasyon mu?

Ortaya çıkan tablo, klasik anlamda açık baskıdan ziyade daha sofistike bir sürece işaret ediyor: kurumsal asimilasyon. Haklar tamamen ortadan kaldırılmıyor; ancak uygulanmayarak işlevsiz hale getiriliyor. Böylece uluslararası alanda “çok dilli ve demokratik devlet” imajı korunurken, sahada farklı bir gerçeklik inşa ediliyor.

Avrupa perspektifi ve çifte standart

AB üyelik sürecinde olan Kuzey Makedonya, azınlık hakları konusunda teoride ilerleme raporlarına olumlu yansıyan bir profil çiziyor. Ancak pratikte yaşanan bu tür krizler, reformların yüzeysel kaldığını gösteriyor.

Daha çarpıcı olan ise, bu tür ihlallerin uluslararası aktörler tarafından çoğu zaman düşük yoğunluklu bir sorun olarak değerlendirilmesi. Bu durum, Balkanlar’da “istikrar uğruna adaletin ertelenmesi” eleştirilerini yeniden gündeme taşıyor.

Üsküp’teki protesto, küçük bir öğrenci hareketi olarak görülmemeli. Bu gelişme, Kuzey Makedonya’nın önünde duran temel soruyu yeniden hatırlatıyor:

Gerçekten çok etnili bir devlet mi, yoksa çok etnili görünümlü tek kimlikli bir yapı mı?

Eğer mevcut uygulamalar devam ederse, dil meselesi sadece bir hak tartışması olmaktan çıkıp, ülkenin iç istikrarını doğrudan etkileyen yapısal bir krize dönüşme potansiyeli taşıyor.

Kuzey Makedonya’da nüfusun yaklaşık %4’ünü oluşturan Türkler, ülkedeki üçüncü büyük etnik topluluk konumundadır. Ancak Ohri Çerçeve Anlaşması’nın öngördüğü hakça temsil ilkesi ve Türkçe dil konusu, ne yazık ki son 15 yıldır Türk toplumu açısından da yeterince uygulanmamaktadır.