Mehmet Görmez: Bilgi artıyor ama anlam derinleşmiyor

Bilgi artıyor ama anlam derinleşmiyor – diye vurguladı, İslami Enformasyon Gazetesi Preporod’a verdiği röportajda, seçkin Türk âlimi, 2010–2017 yılları arasında Diyanet İşleri Başkanı olarak görev yapmış, Ankara’daki İslam Düşünce Enstitüsü’nün kurucusu ve kısa süre önce İstanbul’da kurulan Türkiye Uluslararası İslam Bilim ve Teknoloji Üniversitesi’nin rektörü Prof. Dr. Mehmet Görmez.

Röportaj: Hasan Hasić
Türkçeden çeviri: Emina Ćeman-Kiremitci
Preporod’tan alıntıyla haber düzenleme: M. Tevfik Yücesoy 

İslamî ve Müslüman perspektiften hem güncel hem de küresel ölçekte önem taşıyan pek çok konuyu ele aldık: anlam ve ahlak krizi, dinî cemaatlerin rolü, İslam geleneğinin etik çerçevesinin anlaşılması, bilgi meselesi ve özellikle İslamî ilimlerde yöntem yenilenmesi.

Anlam Krizi

PREPOROD: Sayın Dr. Görmez, anlam arayışı konusunu sıklıkla gündeme getiriyor ve insanlığın bir anlam krizi yaşadığını ifade ediyorsunuz. Günümüz dünyasının karmaşıklığı bu krizi daha da derinleştirmiş görünüyor. Bu kriz nereden doğuyor, neyle besleniyor ve ne tür zararlar veriyor?

Görmez: Bugün anlam krizinden söz etmek teorik bir ilgi değil, açık bir ahlaki sorumluluktur. Gazze’de tanık olduğumuz yıkım ve “karanlık ada” vakası, insan hayatının nasıl kolayca değersizleştirilebildiğini ve dünyanın buna nasıl sessiz kalabildiğini göstermektedir. Anlamın kaybolduğu yerde ahlak da çözülür; bu yüzden anlam krizi her zaman ahlak krizine dönüşür.

Bu krizin tek bir nedeni yoktur. Dünya karmaşıklaştıkça insanın aklı, kalbi ve vicdanı daha büyük yükler taşımaktadır. Temel sorun şudur: İnsan varlığını açıklama imkânlarımız artarken, ona anlam verebileceğimiz ufuk daralmaktadır. Açıklama ile anlam arasındaki bağ koptuğunda insan bilgiyle dolu, fakat ruhen yoksul hale gelir.

Hayatı yalnızca maddi ölçülere indirgeyen dünya görüşü krizi derinleştirmektedir. Yaratılış gayesini, ahireti ve sorumluluk bilincini hesaba katmayan anlayış insanı boşluğa sürükler. Hız, tüketim ve haz merkezli yaşam da “Neden yaşıyorum?” sorusunu ya sordurmaz ya da cevapsız bırakır. Dijitalleşme bilgiyi hızla dolaşıma sokar, fakat hikmet ve anlam aynı hızla insanın içine yerleşmez.

İnsanı sadece üreten ve tüketen bir varlık olarak görmek merhamet, adalet ve sorumluluk duygusunu zayıflatır. Din yanlış temsil edildiğinde kriz daha da büyür; din, insanın fıtratına hitap eden hayat verici bir çağrı olmaktan çıkar, ya biçimsel bir kalıba ya da çatışma alanına dönüşür.

Bireysel düzeyde yalnızlık ve amaçsızlık; toplumsal düzeyde ortak değerlerin aşınması ve adalet duygusunun zayıflaması ortaya çıkar. Medeniyet teknik ilerleme değil, anlam ve sorumluluk üretme yeteneğidir.

Modern İlerleme Yanılgısı

PREPOROD: Modern insan ilerlemeyi yalnızca teknolojiyle eşitleyerek büyük bir yanılsama mı üretti?

Görmez: Moderniteyle birlikte bilginin amacı değişti. Bilgi artık hakikati anlamak için değil, güç kazanmak ve doğaya hükmetmek için kullanılmaktadır. Bu durum bilim ve teknolojiyi geliştirirken, sömürgeciliği ve savaş teknolojilerini de üretmiştir. Güç arttı; fakat o gücü yönlendirecek ahlak aynı ölçüde gelişmedi.

Bilmek ile anlamak aynı değildir. Bilgi insanı güçlü yapabilir ama adil, merhametli ve hikmetli yapmayabilir. Bugün sorun bilginin artması değil, bilginin insanı dönüştürememesidir.

Dijital çağda bilgi veri yığınına dönüşüyor. Sanallık hakikatle ilişkimizi zayıflatıyor. Bu ekran medeniyeti düşünceyi yüzeyselleştiriyor, kalbi köreltiyor. İnsanın sadece akıl değil, ruh boyutu da vardır.

Din ve Gençler

Din bugün ya özel alana itiliyor ya da tehdit olarak algılanıyor. Bunun nedeni iman ile dindarlığın karıştırılmasıdır. İman ilahidir; dindarlık ise insanîdir ve eleştirilebilir.

Gençler dinden değil, temsil biçimlerinden uzaklaşıyor. Sorun inançta değil, dil ve yöntem krizindedir. Din–akıl, din–bilim, din–hayat ilişkileri yanlış kurulduğunda gençler aklı ve bilimi seçmektedir. Oysa vahiy aklı dışlamaz.

İslam’da Ahlâkın Merkezi Konumu

İslam geleneğinde ahlak tali değil merkezidir. Allah’ın güzel isimleri değer ve ahlak kaynağıdır. Özellikle Er-Rahman ismi, varlığı kuşatan merhamet yasasına işaret eder. İbadet ahlak üretmiyorsa din kimliğe indirgenir.

“Rahmanî ahlak” kavramı, soyut normlardan değil, ilahi isimlerin hayatta tecellisinden hareket eder. İslam’ın sorunu evrensel değer üretmemesi değil, o değerlerin yaşanamamasıdır.

Yöntem Krizi

Kur’an ve sünnet tükenmiş değildir; sorun onlarla kurduğumuz metodolojik ilişkidedir. Metin ile hayat arasındaki bağ zayıflamıştır. Lafzî okumalar amaç ve bağlamı ihmal etmektedir.

Çözüm, geleneği dondurmak ya da reddetmek değil; sahih bir yöntemle tecdid ve ihyadır. Metin ile hayat, akıl ile vahiy, bilgi ile ahlak arasındaki denge yeniden kurulmalıdır.

Eğitim ve Fıtrat

Bugünkü eğitim modelleri insanı ölçülebilir ve üretken yönüyle ele alıyor. Oysa insanın fıtratı ve vicdanı da vardır. Bilgi artıyor ama anlam derinleşmiyor.

Çözüm, fıtrat merkezli bir eğitim anlayışıdır. Eğitim sadece bilgi aktarımı değil, aynı zamanda tezkiredir; yani insana hakikati hatırlatmaktır.

Türkiye Uluslararası İslam Bilim ve Teknoloji Üniversitesi

Üniversitenin vizyonu, bilimi hikmetle, bilgiyi değerle, teknolojiyi sorumlulukla buluşturmaktır. İslam burada dar bir disiplin adı değil; bilgi anlayışını şekillendiren kurucu zemindir.

Bilim hakikate hizmet etmeli; teknoloji hız ve verimlilik kadar insanî ve ahlaki sorumluluğu da gözetmelidir.

Bosna ile İş Birliği

Bosna Hersek İslam Birliği ve Saraybosna İslam İlimleri Fakültesi, Balkanlar ile Doğu-Batı arasında köprü rolü üstlenmektedir. Akademik iş birlikleri, ortak lisansüstü programlar ve çok dilli yayınlar verimli alanlardır.

Türkiye ile Bosna arasında sadece siyasi değil, “kalp coğrafyası” dediğimiz tarihî ve manevi bağ vardır.

Ramazan’ın Mesajı

Ramazan sadece rutin bir ibadet değil, anlamı yeniden inşa etme çağrısıdır. Dört temel boyut getirir:
      1.    İnsanın yeniden tanımı
      2.    Toplumun yeniden tanımı
      3.    Adaletin yeniden tanımı
      4.    Özgürlüğün yeniden tanımı

İbadetler alışkanlık değil, insanı ve toplumu dönüştüren ilahi imkânlardır.

Röportajın sonunda Görmez, Ramazan’ın kalpleri dirilten, anlamı derinleştiren ve ahlakı hayata dönüştüren bir zaman olmasını temenni ederek tüm Müslümanların Ramazan’ını tebrik etti.