Priboj'da Çetnikler oradaki Boşnakların yarısından fazlasını öldürdü

Yazı: Bosna.hr, sandzacke.rs (19.08.2025)

Türkçe: M. Tevfik Yücesoy_

- Boşnakların yaşam alanında tarih boyunca yerel halkın kitlesel acıların yaşanmadığı bölge neredeyse yok. 
- ⁠1809'da Sjenica'dan, 1924'te Šahovići'den, 1943'te Bijelo Polje, Foča, Čajniče, Pljevlja ve Rudo'dan, 1992'de Bijeljina, Prijedor, Saraybosna, Višegrad, Foča, Bratunac, Vlasenica, Gacko, Nevesinje'ye ve 1995 Srebrenica'ya... 

- Bu bölgelerdeki Boşnaklara yönelik suçlar bir dereceye kadar araştırılıp belgelenmiş olsa da, kesin bir sonuca varılamamıştır ve bu durum, bugün bile Büyük Sırp ideologları arasında tartışma konusudur. Suç planlarında inkâr ve tartışma her zaman önemli bir yer tutmuştur. Bu nedenle, Müslüman nüfusun son iki yüzyıldaki, çoğunlukla soykırım amaçlı ve geniş çaplı kitlesel acıları hakkında uzun süre neredeyse hiçbir şey bilmiyorduk. Dolayısıyla, "sürekli soykırım" terimi haklı olarak kullanılabilir.  

- Bosna ve Sırbistan sınırındaki bir yer, uzun zamandır araştırma, bilimsel çalışma, tanıklık ve anma etkinliklerinin dışında kalmıştır: Asırlardır akan kanlı Drina Nehri'nin sol kolu olan Lim Nehri üzerindeki küçük bir kasaba olan Priboj. 
- ⁠Sancak ve doğu Bosna'daki Boşnaklara yönelik soykırımı anlatan birçok bilimsel makale ve birkaç kitap mevcut, ancak Priboj ve yaşadığı acılar, bazı tarihi dönemlerde işlenen suçların boyutu ve vahşeti açısından ilk sırada yer almasına rağmen, haksız yere arka plana itilmiştir.
Coğrafi konumu itibariyle iki Roma imparatorluğunun, ardından Osmanlı ve Avusturya-Macaristan'ın, daha sonra da Sırbistan ve Avusturya'nın sınır bölgesinde yer alması nedeniyle Priboj bölgesi hiçbir zaman huzur bulmamış, halkı birçok kez Çetnik haydutlarının gözünden düşmüştür.

*Her zaman sınırda*

- Romalılar bu bölgeleri MS 9. yüzyıla kadar yönettiler. Tarihte, Slavların Lim çevresindeki alanlarda, Drina, Piva ve Tara nehirlerinin yukarı kesimlerinde ilk kez idari bölgeler oluşturdukları yıl olarak 822 yılı belirtilir.
Priboj bölgesi hakkında fazla bilgi yoktur ve Arap seyahat yazarı El-Idriz Abdulah, Banja yerleşiminden 1153 yılına kadar bahsetmemiştir. 
- Banja, Nemanjićlerin Boşnak haçlılara karşı mücadelesinin merkeziydi. *Džemail Halilagić'in  Boşnaksız Sancak* adlı kitabında belirttiği gibi  , Nemanjićler bu bölgelerdeki Bogomil halkına en vahşi şekilde zulmetmiş, onları tanrısız, soluk benizli, lanetli babunlar olarak adlandırmışlardır. 

- ⁠Pobijenik tepesi, Nemanjićlerin çok sayıda Bogomil'i idam etmesinden sonra adını almış ve Babotina nehri, öldürülen Bogomillerin cesetlerinin nehrin götüremediği yere atılmasından sonra adını almıştır.
- ⁠
- Sırp tarihçiler ve Priboj bölgesi üzerine çok sayıda eser yazan yazarlar, stećak nekropollerinin bulunduğu arkeolojik alanları Sırp Orta Çağı'na ait anıtlar olarak tanımlarken, objektif tarihçilerin çoğunluğu bunların Bosna stećak mezar taşları olduğu konusunda hemfikirdir.
- ⁠
- Muvekit ve Dr. Bašagić'e göre, Osmanlılar 1415'te Pljevlja, Čajniče ve Foča'yı da kapsayan geniş bölgeyi yönetiyordu ve 1418'de Bosnalı bey İshak Bey Višegrad'da bulunuyordu. Priboj, ilk olarak 1485'te Bosna Paşalığı'nın tahrir listesinde yer aldı. Daha sonra 1530 ve 1532 tarihli belgelerde de adı geçti.

- Bosna'nın 1463'te Osmanlı egemenliğine girmesinin ardından, topraklar idari olarak bölündü ve Priboj ve çevresini de içeren ayrı bir Bosna sancağı kuruldu. 
- ⁠Türk kaynaklarında Priboj, 1469'da Višegrad kadılığı olan Dobrun nahiyesinde bir pazar yeri olarak geçmektedir. 
- ⁠1516 civarında Priboj, Višegrad Kadılığı nahiyesinin merkezi haline geldi; 1565'ten sonra bağımsız bir Kadılık oldu ve 1758'den kısa bir süre önce, merkezi Nova Varoš'ta bulunan Eski Ulah Kadılığı'na bağlandı.

- Ünlü Türk seyahat yazarı Evliya Çelebiya, 1659'da Bosna seyahatinden İstanbul yolunda doğuya dönerken Priboj'dan geçmiştir. Bu küçük kasabayı üç yüz kiremitli ev, bir cami ve üç hanla dolu bir kasaba olarak tanımlamıştır. 
- ⁠Çelebi, Priboj'un Bosna Sancağı'nda bir kadılık olduğunu doğrular ve Pribon şehrinin surlarından bahseder.
19. yüzyılın başlarındaki Karađorđe Ayaklanması sırasında, Bosna ordusu ile Sırp isyancılar arasında, defalarca yakılan ve sakinleri yerinden edilen Priboj'un hemen yakınında sık sık çatışmalar yaşandı. Saraybosna Halk Konseyi'nin sultana gönderdiği bir raporda, "kadınlar ve küçük çocuklar kışın ortasında köylerden bu şehre, çıplak ve yalınayak, ağlayarak ve gözyaşı dökerek kaçtılar" deniyor.
Bu olaylar nedeniyle Priboj taşındı ve harap oldu. Öyle ki 1852'de sadece 26 ev, iki han ve bir eski ev kalmıştı. Bu durum, Ivan Frano Jukić'in "Mayıs 1852'de Saraybosna'dan Konstantinopolis'e Seyahatler" adlı eserinde kaydedilmiştir. Beş yıl sonra Rus konsolosu Hilfer Ding, Priboj'da 30 Müslüman ve 4 Ortodoks evi olduğunu yazmıştır. Priboj, 1875'te Banja manastırının başrahibi Prokopija Bujišić önderliğindeki Sırplar tarafından tamamen harap edildiğinde tekrar acı çekti.

- Priboj'un hayatında bir dönüm noktası, 1878 Berlin Kongresi'nden sonra Avusturya'nın Bosna'yı işgal etmesi ve Bosna ile Yeni Pazar Sancağı arasındaki sınırın Priboj'a üç kilometre uzaklıkta belirlenmesiyle yaşandı. Ancak, Osmanlı ve Avusturya arasında 12 Eylül 1879 tarihli özel bir anlaşma uyarınca Avusturya'ya Priboj, Pljevlja ve Prijepolje'yi işgal etme yetkisi verildi. O zamandan beri Priboj, özellikle Saraybosna-Uvac demiryolunun açılmasının ardından yükselişe geçti.

*Boşnakların göçü*

5 Ekim 1908'de Bosna'nın ilhak edilmesiyle Avusturya, ilhak edilen Bosna sınırlarına çekildi ve Priboj, Prijepolje ve Pljevlja ile birlikte kendini tekrar Türkiye (Osmanlı) sınırları içinde buldu. 1912'deki Birinci Balkan Savaşı'nda Sırp ordusu Priboj'u işgal etti ve ardından bu kasabadaki Boşnaklar için hayat dayanılmaz hale geldi. Çok sayıda aile Türkiye ve Bosna'ya göç etti. Bu durum, bölgenin etnik yapısını Boşnakların aleyhine kökten değiştirdi.
Balkan Savaşları sırasında Sırplar ve Karadağlılar tarafından işlenen suçlar nedeniyle 23.000 Boşnak, Sancak'tan Goražde, Srebrenitsa, Brčko, Tuzla ve Saraybosna bölgelerine göç etti.
1912 yılına kadar Priboj'un en ünlü aileleri Hasanagići, Karaosmanovići, Kočevići, Mulaosmanovići, Ćelahmetovići, Husovići, Kulaši, Bećirovići, Demići, Selimagići, Selimbegovići, Mulabegovići, Softići, Saračevići, Topalovići idi. Peštovići, Maglajlije, Lagumdžije, Polimci, Čizmići, Zildževići, Kurtalići, Hadžiefendići, Memiševići, Turkovići, Ljuce, Rožajci, Pašalići, Baždarevići, Marići, Veletovci, Praše, Hadžihamzići, Uzunovići, Hadžimuratovići, Hajdarevići, Salkanovići, Ćelovići, Koldžići ve diğerleri. 
Bu ailelerin büyük bir kısmının bugün Priboj'da torunları yok çünkü çok sayıda pogromda yok edilmişler. Tek Ortodoks sakinler Andjušići'ydi.
Ancak Priboj Boşnakları için en zor günler henüz gelmemişti.

*Kitlesel Çetnik suçlarının gizlenmesi*

- 1942 boyunca, Alman, İtalyan, Bulgar ve Çetnik yerel komutanlıkları bir süre Priboj'da faaliyet gösterdi. 
- ⁠Draža Mihajlović ve Pavle Đurišić komutasındaki Çetnikler, savunmasız Boşnak halkına karşı korkunç suçlar işledi. İlk katliam 28 Ocak Cuma günü Baj Pivljanin komutasında başladı ve Nisan 1942'ye kadar sürdü. İkinci katliam ise 5 Şubat Cuma günü Đurišić'in yardımcısı Vojislav Lukačević komutasında gerçekleşti ve Nisan 1943'e kadar devam etti.
1943 kışında Priboj Boşnaklarına karşı gerçekleştirilen soykırım, Sırbistan topraklarında insanlığa karşı işlenen en büyük suçtur ve bu suçla ilgili soruşturma bugüne kadar tamamlanmamıştır.
- 1946 yılında, Çetniklerin Priboj bölgesinde Boşnaklara karşı işlediği suçları araştırmak üzere kurulan yerel komite, 1.542 kurbanın sayısını tespit etti. Bu sayının %30'undan biraz azını erkekler, %25'ini kadınlar ve yaklaşık %45'ini ise çocuklar oluşturuyordu. Öldürülenlerin sadece bir kısmını içermesine rağmen, bu kurban listesi uzun süre gizli tutuldu ve Saraybosna'da ancak 1996 yılında yayınlandı.
Gerçek gerçeğe çok daha yakın olanı, 1962-1965 yılları arasında Priboj bölgesindeki 56 Boşnak köyünde Çetnik suçlarının 2.473 kurbanını listeleyen Džemail Arnautović'in araştırmasının sonuçlarıydı.
Kırk yıl sonra, emekli JNA yarbayı Safet Hasanagić, tarihçi Antun Miletić ve Priboj'dan bir grup işbirlikçisiyle birlikte Užice'deki müze, Belgrad'daki Askeri Müze, Sırbistan Arşivleri ve Yugoslavya Arşivleri'ndeki arşiv materyallerini tarayarak yeni bir araştırma girişimi başlattı ve Çetnikler tarafından öldürülen Priboj'daki 3.624 Boşnak'ın listesini oluşturdu. Bu liste, 2019 yılında  Milan Radanović, Faruk Dizdarević ve Muaz Hasanagić tarafından kaleme alınan Da pravda ne utihne adlı kitapta yayınlandı .
Ancak Safet Hasanagić ve Antun Miletić araştırmalarını sürdürdüler. Mietić kamuoyuna yaptığı açıklamada, Priboj'da 3.735 Boşnak'ın öldürüldüğünü belirtirken, Hasanagić ölümünden önce altı kurbanın daha isminin bulunduğunu, bunun da toplam 3.741 kişiye denk geldiğini belirtti. Antun Miletić ayrıca Priboj ve çevre ilçelerde öldürülen çocuk sayısına ilişkin verileri de sundu; buna göre öldürülenlerin yarısını 15 yaşın altındaki çocuklar oluşturuyor. Pljevlja'da öldürülen 1.492 Boşnak'tan 768'i çocuk, Foča'da öldürülen 3.497 kişiden 943'ü çocuk, Čajniče'de öldürülen 411 kişiden 21'i çocuktu. Priboj'da öldürülen 3.741 kişiden 1.836'sı çocuktu. Çetnikler, çocukları en vahşi şekilde öldürerek, Sancak'ı Bosna'ya bağlayan bölgedeki Boşnakların yaşamını tamamen silmek istiyorlardı.

- 1931 nüfus sayımına göre Priboj'da 6.010 Boşnak'ın yaşadığı göz önüne alındığında, soykırım sırasında sayının 7.000'den fazla olması mümkün olamazdı. Zira Yugoslavya Krallığı'nın işkenceleri nedeniyle çok sayıda Boşnak aile Türkiye ve Bosna'ya göç etmişti. Dolayısıyla Priboj bölgesinde Boşnaklara karşı yapılan soykırımda nüfusun yarısından fazlasının öldürüldüğü rahatlıkla söylenebilir.
- Priboj İnsan Hakları ve İnsani Faaliyetler Komitesi, 2017 yılında Priboj köylerindeki toplu mezar yerlerini araştırmış ve Boşnak sivillerin kurban kemiklerinin veya yakılmış bedenlerinin küllerinin bulunduğu 87 yer tespit etmiştir.
Priboj, Sırbistan topraklarında yer almasına rağmen, Bosna-Hersek Cumhuriyeti'ne yönelik saldırılar sırasında Priboj köylerindeki Boşnaklara karşı suçlar işlendi. Bugün, kanlı Drina Nehri'nin sol kolu olan Lim Nehri üzerindeki bu küçük kasabada.

- Priboj Belediyesi'nde son nüfus sayımına göre, toplam 23.514 nüfuslu nüfusun 5.058'i Boşnak olup, bunlardan 914'ü kendilerini Müslüman olarak tanımlıyor.