Priştine’de Dinlerarası Diyalog: “Birlikte Yaşamak İlahi Bir Erdem mi, Toplumsal Zorunluluk mu?

Kosova’nın başkenti Priştine’de bulunan Priştine İslam Araştırmaları Fakültesi ev sahipliğinde, Drita Vakfı tarafından “Aramızdaki dinlerarası birlikte yaşama: İlahi bir erdem mi yoksa toplumsal bir zorunluluk mu?” başlıklı bir diyalog toplantısı düzenlendi.

Farklı dini topluluklardan temsilcilerin katıldığı programda, ülkede dinlerarası hoşgörü ve birlikte yaşama kültürünün temel unsurları üç ayrı panelde ele alındı.

İlk panelde, “Çevremizde Diyalog Deneyimi” başlığı altında bölgeden farklı dini topluluk temsilcileri söz alarak dinlerarası diyalog konusundaki tecrübelerini ve karşılaştıkları zorlukları paylaştı. Katolik, İslam ve Protestan topluluklarından temsilciler, farklı sosyal bağlamlarda iş birliği ve birlikte yaşamaya dair somut örnekler sundu.

İkinci panelde ise toplantının ana teması daha derinlemesine ele alındı. İslam, Katolik, Ortodoks ve Protestan topluluk temsilcilerinin yanı sıra akademisyenler, dinin toplumdaki rolüne dair değerlendirmelerde bulundu. Konuşmacılar, dinlerarası birlikte yaşamayı hem kimliksel bir değer hem de toplumsal istikrar ve gelişim açısından vazgeçilmez bir ihtiyaç olarak değerlendirdi.

Program, dini liderler arasında gerçekleştirilen açık diyalog paneliyle sona erdi. Panele Kosova Müftüsü Naim Tırnava, Katolik Kilisesi’nden Dodë Gjergji, Protestan Evanjelik Kilisesi Pastörü Artur Krasniqi ve Ortodoks Kilisesi temsilcisi Andrej Sajc katıldı.

Toplantı sonunda yayımlanan sonuç bildirgesinde, tüm dini liderler dinler arasında ayrım gözetmeksizin birlikte yaşamı güçlendirme, barışı tesis etme ve nefret söyleminden uzak durma yönünde kararlılıklarını yineledi.

***
Notlarım:

Türkiye açısından bakıldığında Priştine’de Priştine İslam Araştırmaları Fakültesi ev sahipliğinde düzenlenen bu tür dinlerarası diyalog toplantıları, hem tarihsel miras hem de güncel toplumsal yapı bakımından önemli bir karşılık buluyor.

Türkiye, Osmanlı millet sistemi geleneğinden miras aldığı çok dinli birlikte yaşama tecrübesini modern dönemde de farklı biçimlerde sürdürmeye çalışan bir ülke. Müslüman çoğunluğun yanı sıra gayrimüslim azınlıkların varlığı ve hukuki statüsü, dinlerarası ilişkilerin yalnızca teorik değil, pratik bir mesele olduğunu gösteriyor. Bu nedenle Kosova’da ele alınan “birlikte yaşama” meselesi, Türkiye için yabancı değil; aksine tarihsel hafızayla doğrudan ilişkili.

Bugün Türkiye’de Diyanet İşleri Başkanlığı öncülüğünde yürütülen çalışmalar, farklı inanç gruplarıyla diyalog ve karşılıklı anlayışı güçlendirmeyi hedefliyor. Ancak Türkiye’de dinlerarası diyalog, çoğu zaman Batı’daki “çoğulculuk” tartışmalarından farklı olarak, daha çok toplumsal huzur, kamu düzeni ve tarihsel birlikte yaşama kültürü çerçevesinde ele alınıyor.

Kosova’daki toplantının dikkat çeken yönlerinden biri, birlikte yaşamanın hem “ilahi bir erdem” hem de “toplumsal zorunluluk” olarak tartışılmasıdır. Türkiye açısından bu ikili yaklaşım aslında birbirini dışlayan değil, tamamlayan iki unsur olarak görülebilir. İslam düşüncesinde “komşuluk hakkı”, “kul hakkı” ve “adalet” gibi kavramlar birlikte yaşamayı ahlaki bir zorunluluk haline getirirken; modern ulus-devlet yapısı da bunu hukuki ve toplumsal bir gereklilik olarak pekiştirir.

Öte yandan Türkiye’nin son yıllarda artan kutuplaşma, kimlik tartışmaları ve zaman zaman yükselen sert söylemler bağlamında, Kosova’daki gibi platformlardan çıkarılabilecek dersler de var. Farklı dini temsilcilerin aynı masa etrafında ortak bir dil kurabilmesi, Türkiye’de de benzer diyalog kanallarının güçlendirilmesi gerektiğini hatırlatıyor.

Sonuç olarak Priştine’deki bu toplantı, Türkiye için yalnızca Balkanlar’daki bir gelişme değil; aynı zamanda kendi toplumsal yapısını, tarihsel mirasını ve güncel tartışmalarını yeniden düşünmek adına bir ayna niteliği taşıyor.

Bu tür dinlerarası diyalog toplantıları Türkiye açısından genelde olumlu ve gerekli görülse de, özellikle FETÖ tecrübesinden sonra daha temkinli ve eleştirel bir çerçevede değerlendiriliyor.

Türkiye’de dinlerarası diyalog kavramı, geçmişte terör hareketi FETÖ tarafından yoğun biçimde kullanılmış ve uluslararası alanda bir “yumuşak güç” aracı olarak sunulmuştu. Ancak 15 Temmuz Darbe Girişimi sonrasında bu yapı ile ilgili ortaya çıkan gerçekler, devlet ve toplum nezdinde “diyalog” söylemine karşı ciddi bir güvensizlik oluşturdu.

Bu bağlamda yapılan eleştiriler birkaç noktada yoğunlaşıyor:
Araçsallaştırma endişesi: Dinlerarası diyalogun samimi bir inanç ve barış zemini yerine, belirli yapıların uluslararası meşruiyet kazanma aracı olarak kullanılabileceği düşünülüyor. FETÖ’nün geçmişte bu yöntemi kullanmış olması, benzer girişimlere karşı refleks oluşturmuş durumda.

Şeffaflık ve temsil sorunu: Diyalog platformlarının kimler tarafından organize edildiği, hangi ağlarla bağlantılı olduğu ve hangi amaçlara hizmet ettiği Türkiye açısından kritik görülüyor. Bu nedenle devlet kurumları, özellikle Diyanet İşleri Başkanlığı gibi yapılar dışında gelişen girişimlere daha ihtiyatlı yaklaşıyor.

Dini söylemin sınırları: Türkiye’de bazı çevreler, dinlerarası diyalogun zaman zaman inançlar arasındaki farkları belirsizleştiren veya relativizme kayan bir dil üretebildiğini savunuyor. Bu da özellikle muhafazakâr kesimlerde eleştiri konusu olabiliyor.

Bununla birlikte, bu eleştiriler tüm diyalog faaliyetlerinin reddi anlamına gelmiyor. Aksine Türkiye’de giderek daha fazla dile getirilen yaklaşım şu yönde: inanç insanları arasında diyalog olabilir, ancak yerli, şeffaf, sahici ve istismar edilmesi zor bir zeminde yürütülmeli.

Kosova’daki gibi toplantılar bu açıdan Türkiye’de iki farklı şekilde okunabilir:
Bir kesim bunları Balkanlar’daki barış ve birlikte yaşama kültürünün doğal bir uzantısı olarak görürken, diğer kesim ise FETÖ tecrübesinin gölgesinde daha dikkatli ve sorgulayıcı bir bakış açısı geliştirmektedir.

Sonuçta Türkiye açısından mesele, diyalogun kendisinden ziyade kimin, hangi amaçla ve hangi yöntemle bu diyaloğu kurduğu sorusunda düğümlenmektedir.

(Mufassal analiz haber: M.Tevfik Yücesoy)