Saraybosna Şeyh Bağdadî Camii

Bir zamanlar maneviyatın vahası olan mekânın yerini beton, asfalt ve araç gürültüsü aldı…

Kemura Şeyh Seyfuddin Fehmi bin Ali’nin 1913 yılında kaleme aldığı “Sarajevske džamije i druge javne zgrade turske dobe” (Saraybosna Camileri ve Osmanlı Dönemi Diğer Kamu Yapıları) adlı eserinde, Şeyh Bağdadî Mescidi’nden söz edilir. Yazar, bu mescidin “büyük demiryolu köprüsünün sol tarafında” yer aldığını belirtir. Günümüz Saraybosna’sında bu ifade; Bistrik, Bistrik Potok ve Huremuša sokaklarının kesiştiği noktaya karşılık gelmektedir.

Bistrička Mahallesi’nin bu bölümü, tarih boyunca Şeyh Bağdadî Mahallesi veya Pastrma adıyla anılmıştır. “Pastrma” isminin sebebi, bu bölgeden geçen ve alabalığıyla meşhur olan Bistrik Deresi’dir.

Söz konusu mescid yaklaşık yedi metre uzunluğunda ve aynı ölçüde genişliğe sahipti. Alçak, ahşap bir minaresi bulunuyor; yapı, kiremit (pişmiş topraktan yapılan kiremit) ve şimla (tahta kaplama) ile örtülüyordu.

Eserde mescidin içi şu şekilde tasvir edilir:

“Mescidde basitçe yapılmış bir kürsü ile musandara (mahfil) dışında başka bir şey yoktur. Kıble tarafındaki duvarda iki, sokak tarafında ise altı pencere vardır. Sofanın iki yanında kapılar bulunur; sol taraftaki duvarda ise hiç pencere yoktur.”

Resmî kayıtlara göre caminin banisi olan Şeyh Ahmed Bağdadî, “Fatih Sultan Mehmed ile birlikte” İstanbul’dan gelmiş ve mescidin karşısında, derenin öte yakasında bir eve yerleşmiştir. Şehre gelişinden birkaç yıl sonra mescidi inşa etmiş ve ihtiyaçları için birkaç bin akçeyi vakfetmiştir. Daha sonra bahçesini mezarlık olarak vakfetmiş; vefat ettiğinde de bu mezarlığa defnedilmiştir.

Kadirî tarikatına mensup bir şeyh olan Ahmed Bağdadî’nin kabri, ölümünden sonra uzun yıllar Saraybosnalılar tarafından ziyaret edilmiştir.

*Avusturya kuvvetleri komutanı Eugen Savoy’un Saraybosna’ya saldırısı sırasında mescid ateşe verilmiş ve tamamen yanmıştır. Ancak halk, altı yıl sonra mescidi yeniden inşa etmiştir. Bu süreçte İstanbul’a da bir dilekçe gönderilmiş, imam ve müezzin için maaş talebinde bulunulmuştur.*

Dilekçede şu ifadeler yer alır:

“Bu mescid, kâfir taarruzu sırasında yanmış, ancak yeniden inşa edilmiştir. İmamı Hacı Hüseyin ile müezzini Ali Başa ve diğer görevliler vakıf gelirlerinden maaş alıyordu. Saldırı sırasında vakıf malları yok edildiğinden, görevliler artık maaş alamamaktadır. Bu sebeple maaşlarının yeniden tahsis edilmesini talep ediyoruz.”

Uzun yıllar ihmal edilen mescidin ve vakfın bakımı için zamanla yeni gelir kaynakları da tahsis edilmiştir. Örneğin, Bakr-baba Camii avlusuna defnedilen Mısırlı Hattat Hacı Hasan’ın mirasının üçte biri mescidin onarımında kullanılmıştır.

Ayrıca Şeyh Bağdadî Mahallesi sakinlerinden Hacı Salih, mescidin altına bir çeşme yaptırmış; bu çeşme onun adıyla anılmıştır. Saraç Huseyin Bayraktar, 1823 yılında Saraçlar Çarşısı’ndaki bir dükkânını mescidin masrafları için vakfetmiştir. Saraybosnalı meşhur tüccar Osman Mulaga Mehremić, 1879 yılında mescidi onarmış; Mula Meho Hajmaćila’nın kızı ise 1895’te küçük bir evi vakfetmiştir.

Mescidin karşısında, güneydoğu yönünde, Osman Mulaga’nın oğlu Hacı Mustafaga tarafından bir kız mektebi yaptırılmış ve bunun için bir ekmekçi dükkânı vakfedilmiştir.

Yazar, kitabında şu notu da düşer:

“Son zamanlarda Doğu Demiryolu inşa edilirken, köprünün ayakları mezarlık alanına yapılmış; kamulaştırmadan elde edilen parayla mescid güzelce onarılmıştır. Ancak buna rağmen mescid çok sık kapalı kalmaktadır.”

Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun ardından kurulan Yugoslavya Krallığı döneminde cami daha da ihmal edilmiş, 1935 yılında minaresi yıkılmıştır. Yaklaşık yirmi yıl sonra, 1953’te Bistrik için hazırlanan yeni imar planı kapsamında mescid ve ona bağlı tüm yapılar tamamen ortadan kaldırılmıştır.

Şeyh Ahmed Bağdadî’nin evi de dâhil olmak üzere tüm müştemilat yıkılmış; mezarlık ise ekshüme edilmiş, mezar taşları sökülmüş ve akıbetleri bilinmez hâle gelmiştir.

Bugün Şeyh Ahmed Bağdadî Camii’nin bulunduğu yerde özel bir bina yükselmektedir. Saraybosna, Bosna-Hersek’e yönelik saldırıdan önce ve sonra hızla betonlaşmış; bir zamanlar huzurun, tefekkürün ve tasavvufun hüküm sürdüğü bu mekânın yerini asfalt, beton ve araç gürültüsü almıştır.

(Omer Kavazović / Preporod. info
Türkçe: M. Tevfik Yücesoy)