Sırbistan Novi Pazar'daki Eyüp Bey Camii Kültür Merkezi yüzünden nasıl yıkıldı?

- Sinan Madeni, daha çok Eyup Bey Camii olarak bilinir ve 1604 tarihli nüfus sayımında adı geçen eski Pazar camileri grubuna aittir. Eski Novi Pazar'ın en güzel ibadethanelerinden biri ve şehrin kentsel dokusunda önemli bir dönüm noktasıydı.

- Cami, şehrin tam kalbinde, bugün Kültür Merkezi'nin bulunduğu yerde bulunuyordu. 8,11 x 12 x 23 metre boyutları ve mimari tasarımıyla Leylek Camii'ne benziyordu. 

- ⁠Zamanla, Novipazar halkının manevi ve kültürel kimliğinin bir simgesi haline geldi ve aynı zamanda bölgenin zengin Osmanlı mirasının da bir kanıtı oldu.

- 18 Ocak 1960 tarihinde , Novi Pazar Vakıflar İdaresi, o zamanki Novi Pazar Belediyesi Sosyal Hizmetler Dairesi Halk Komitesi'nden caminin yıkılmasını talep eden bir kararname (05, sayı 1140) aldı. Kararın gerekçesi, caminin bulunduğu alana bir Kültür Merkezi inşa edilmesiydi.
Daha sonra yapılan analizler, tarihi planlar ve kadastro haritalarına dayanarak yıkımın önlenebileceğini, caminin yerinde kalabileceğini veya planlanan geçit ve kaldırıma zarar vermeden birkaç metre kaydırılabileceğini ortaya koydu.

- Eyüp Bey Camii'nin eski fotoğrafları da yıkım sürecini belgelemektedir. Özellikle caddeye bakan iki dükkânın caminin orijinal görünümünü ve formunu bozmuş olması dikkat çekicidir; bu da dönemin yetkililerinin kültürel ve dini anıtlara karşı ne kadar kötü bir tutum sergilediğini göstermektedir.
Araştırmacılar ve tarihçiler, toplanan fotoğraf ve planlara dayanarak caminin bir modelini oluşturup çevredeki binalara göre konumlandırabildiler. Bu modelde caminin üç metre kaydırılması, caminin yıkılmasına gerek olmadığını kanıtladı.

- Eyüp Bey Camii, 20. yüzyılda Yeni Pazar'da yıkılan diğer birçok cami gibi, kültürel ve tarihi mirası kendi kentsel gelişim projelerinin önünde bir engel olarak gören komünist rejim sırasında yıkıldı.

- Eyüp Bey Camii'nin temel kalıntıları daha sonraki inşaat çalışmaları sırasında bulunmuş, ancak bugüne kadar tamamen restore edilmesi için ciddi bir girişim başlatılmamıştır. Ancak, eski Novi Pazar'ın kimliğinin bir kısmını yeniden canlandırmak amacıyla bu önemli kültürel ve tarihi anıtın yeniden inşasına yönelik kamuoyu ilgisi ve talebi giderek artmaktadır.

- Sırbistan Adalet ve Uzlaşma Partisi, Eyüp Bey Camii'nin yeniden inşasının öncelikleri arasında olduğunu defalarca vurguladı. Sadece yeniden inşasında ısrar etmekle kalmıyor, aynı zamanda projeler önererek, mali kaynak arayarak ve yerel ve bölgesel yönetimlere yükümlülüklerini yerine getirmeleri, devlet destek programlarına başvurmaları da dahil olmak üzere baskı yaparak aktif olarak çalışıyor.
Novi Pazar Şehir Meclisi'ndeki SPP parlamento grubunun başkanı Sead Redžović, Mayıs 2023'te şehir temsilcilerini, Eyüp Bey Camii'nin restorasyonu için bir proje talebinde bulunmak üzere Dengeli Bölgesel Kalkınma Bakanlığı'na başvurmaya çağırdı.
Ayrıca SPP, vakıf arazilerinin İslam Birliği'ne iade edilmesini ve Eyüp-begova gibi camilerin onarımıyla sıkı sıkıya bağlantılı olan vakıflarla ilgili mülkiyet ve hukuki sorunların çözülmesini savunuyor.
Eyüp Bey Camii sadece mimari bir yapı değildi; aynı zamanda Novi Pazar'daki asırlık İslam geleneğinin bir tanığı ve şehrin zengin bir kültürel yaşamın merkezi olduğu zamanların bir simgesiydi. Yıkılması, şehrin hafızasında kalıcı bir boşluk bırakmanın yanı sıra, benzer yapılardan geriye kalanların korunması ve restorasyonu konusunda düşünme zorunluluğunu da beraberinde getiriyor.

M.T.Y