Tabački mesdžid: “Dışlananların” İnşa Ettiği İbadethaneler

Omer Kavazović/
Haber düzenleme: M. Tevfik Yücesoy 

Tabaklık (deri işleme zanaatı), 15., 16. ve 17. yüzyıllarda Saraybosna’da son derece önemli bir meslekti. Tabaklar (dericiler), işyerlerini genellikle Miljacka Nehri kıyısında kurardı. Deri işleme sırasında ortaya çıkan ağır koku nedeniyle tabaklar cemaat ibadetlerine düzenli olarak katılamıyor, bu yüzden toplum içinde kısmen “izole” bir konumda bulunuyorlardı. Buna rağmen, kurdukları vakıflarla şehir hayatına güçlü bir katkı sundular.

Kemura Şeyh Sejfuddin Fehmi bin Ali, “Sarajevske džamije i druge javne zgrade turske dobe” adlı eserinde Saraybosna’daki iki tabak vakfından söz eder; bunlardan biri günümüze kadar ulaşmıştır.

Pešiman Hadži Husein Mescidi

Tabačnica Mahallesi’nde bulunan Pešiman Hadži Husein Mescidi hakkında sınırlı bilgi mevcuttur. Tabačnica Sokağı, günümüzde Miljacka’nın sol kıyısında, bugünkü Güzel Sanatlar Akademisi civarında yer almaktaydı.

Mescid, 1565 yılında Halil Hoca tarafından inşa edildi. Mahalle halk arasında “Halil Hodžina” olarak anılıyordu. Yapı kerpiçten örülmüş, üzeri ahşap kaplama ve kiremitle örtülmüştü. Sadece mescid statüsünde olmasına rağmen içinde minber, mahfil ve kürsü bulunuyordu.

Eserde yapının mimarisi şöyle tasvir edilir:
Dört cephesinde ikişer pencere, her biri yaklaşık bir metre genişliğinde ve üç metre yüksekliğindeydi. Avlu tarafındaki sofa bölümü, çatıya kadar duvarla çevriliydi ve bu duvarda beş pencere yer alıyordu.

Vuk Jajčanin’in Saraybosna’ya saldırısı sırasında yapı yıkıldı; daha sonra Pešiman Hadži Husein tarafından yeniden inşa edildi ve mescid ile mahalle onun adıyla anılmaya başlandı.

1697’de Eugen Savojski’nin Saraybosna’yı yakması sırasında mescid büyük zarar gördü. Kaynaklara göre caminin müezzini öldürüldü. 1706’da İstanbul’a gönderilen bir arzuhalde mescidin yandığı ve henüz onarılmadığı, imamının ise Ömer olduğu belirtilir.

Uzun süre bakımsız kalan mescid, daha sonra Mehmed Fadil-paşa Šerifović tarafından temelden yeniden yaptırıldı; minaresi ise dönemin üslubuna uygun olarak ahşaptan inşa edildi. 1875 (Hicri 1292) tarihli kitabede, Fadil Paşa’nın mescidi yeniden yaptırdığı kaydedilir.

Bosna-Hersek’in Austro-Ugarska Monarhija tarafından işgalinden sonra mescid askerî amaçlarla kullanıldı ve ciddi hasar gördü. İbadete ne zaman kapatıldığı bilinmemektedir. Kapatıldıktan sonra yapı harap olmuş, yakınındaki mezarlık da yok edilmiştir.

Yazar Mesud Sarić, bu mescidin Saraybosna’nın en güzel minarelerinden birine sahip olduğunu ve ezanın uzak mesafelere kadar ulaştığını belirtir. Ancak yapı, Miljacka Nehri’nin ıslah çalışmaları sırasında tamamen yıkılmıştır.

⸻

Tabački Mescidi

Saraybosna’daki ikinci tabak mescidi, kayıtlara göre 1591 yılında inşa edilmiştir. Seyyah Evliya Çelebi, Seyahatnâme’sinde mescidin kitabesini aktarır ve yapının Allah rızası için inşa edildiğini kaydeder.

Bu mescid de 1660 yılındaki büyük yangında yanmış, daha sonra tüccar Hadži Mehmed-aga Burić tarafından yeniden yaptırılmıştır. Kerpiçten inşa edilmiş, ahşap ve kiremitle örtülmüş, çok sayıda penceresi bulunan geniş bir yapıydı. Miljacka’ya yakın konumu nedeniyle avlusu ve minaresi yoktu.

Vakfiye kayıtlarına göre:
      •     Salih-aga Smailagić, mescidin aydınlatma giderleri için bir kahvehane vakfetmiştir.
      •     Hadži Mustafa Mlačo ise iki depo ve bir dükkân vakfetmiş; kira gelirinden yıllık dokuz kuruş imam ve müezzine, üç kuruş ise Ramazan’da kandil yağı için ayrılmıştır.
      •     Kalan gelir mütevelliye bırakılmıştır.

Vakfiye, Hicri 1218 (Miladi 1803) tarihini taşımaktadır.

Zamanla tabaklık mesleği ortadan kalkmış olsa da Tabački Mescidi adını korumuştur. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika BiH, 2020 yılında mescidi Bosna-Hersek’in ulusal anıtı ilan etmiştir.

Bugün mescid; hadis halkaları, sohbetler, iftar programları ve çeşitli etkinliklerle gençlerin buluşma noktasıdır. Ayrıca cuma namazı da burada kılınmaktadır.