Tarihi Mostar Köprü'nün yıkımı - gerçekler, kararlar ve miras

- Bugün, Bosna-Hersek'in en tanınmış sembollerinden biri ve Osmanlı mimarisinin bir başyapıtı olan Mostar'daki Eski Köprü'nün yıkımının 32. yıl dönümü.

- Şehri bölen savaşta, Eski Köprü'nün 9 Kasım 1993'te yıkılması, yüzyıllar süren bir arada yaşamanın sembolik olarak yıkılışını simgeliyordu.

- Bosna-Hersek savaşı sırasında yıkılması, yakın Avrupa tarihinin en şok edici olaylarından biri haline geldi ve bu eylemin sorumluluğu uzun süredir tartışmalara, propaganda girişimlerine ve siyasi manipülasyonlara konu oldu.

- Yıkımın sorumluluğunu Bosna-Hersek Cumhuriyeti Ordusu'na yükleme girişimleri zaman zaman kamuoyunda yer almaya devam ediyor.

- Özellikle HDZ'ye yakın portallar, Arif Paşaliç'in köprüye mayın döşenmesi yönündeki iddia edilen emri gibi sahte belgeler yayınladı. Ancak böyle bir emir hiçbir zaman mevcut değildi ve Paşaliç o dönemde Mostar'da da değildi. Bu uydurmalar, sorumluluğu azaltmayı veya başkasına yüklemeyi ve Lahey Mahkemesi kararlarının da gösterdiği gibi "ortak suçluluk" izlenimi yaratmayı amaçlıyordu.

- Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi'nde görülen "Prlić ve diğerleri" davasında, Eski Köprü'nün yıkımı binlerce belge ve tanıklık aracılığıyla incelendi. 

- ⁠Mahkeme, köprünün Bosna-Hersek Cumhuriyeti Ordusu tarafından geçişler, ikmal ve tahliyeler için kullanıldığı için askeri öneme sahip olduğu sonucuna varmış olsa da, yıkımın Hırvat Savunma Konseyi (HVO) güçleri tarafından gerçekleştirildiği tespit edildi.

- Yargılama ve Temyiz Daireleri'nin kararları, Eski Köprü'nün 8 ve 9 Kasım 1993 tarihlerinde HVO tarafından gerçekleştirilen topçu ve tank operasyonlarının hedefi olduğunu doğruladı.

- Belgeler ve tanıklıklar, olayların sırasını net bir şekilde ortaya koyuyor.

- 8 Kasım'da Vareš'in düşmesinin ardından HVO, Mostar'a bir saldırı başlattı. Şehrin güneyindeki Stotina Tepesi'nde konuşlanmış bir tank, Eski Köprü'ye düzinelerce mermi ateşlerken, Mostar'ın kuzeyindeki Planinica'dan da ek mermiler ateşlendi.

- Eldin Palata, Nedžad Kasumović, İngiliz gazeteci Jimmy James ve Enes Delalić'in de aralarında bulunduğu tanıklar, bombardımanı, tankın Stotina'dan hareketini ve Köprü'nün Neretva Nehri'ne düşüşünü filme aldı. Uluslararası gözlemcilerin (SPABAT, ECMM, BM) raporları, Eski Köprü'nün HVO'nun saatlerce süren kasıtlı eyleminin hedefi olduğunu doğruladı.

- Köprü, 8 Kasım akşamı ciddi şekilde hasar gördü ve ertesi sabah, 9 Kasım'da, daha fazla isabetin ardından Neretva Nehri'ne çöktü.

- Lahey Mahkemesi, çökmenin dahili bir patlama veya "kendi kendine çökme" sonucu değil, doğrudan HVO tank ve topçu ateşi sonucu meydana geldiği sonucuna vardı. Tüm kanıtlar -askeri raporlar, video kayıtları, tanıklıklar ve uluslararası bulgular- aynı şeyi gösteriyordu. Hersek-Bosna yetkililerinin tank mürettebatını emir almadan kendi inisiyatifleriyle hareket etmekle suçlama girişimleri bile, hukuki bir sonucu olmayan siyasi manevralar olarak ortaya çıktı.

- Örtbas etme girişimlerine rağmen, uluslararası aktörler derhal tepki gösterdi.

- 9 Kasım 1993 tarihli BM gözlemci raporunda "köprünün HVO topçu ve tank ateşiyle yıkıldığı" belirtilirken, BM sözcüsü Bill Alkman "son darbenin HVO mevzilerinden geldiğini" belirtti.

- Çok sayıda tanık, köprünün çöküşünün Hırvatlar için askeri çıkarları doğrultusunda olan tek taraf olduğunu doğruladı; çünkü bu durum, Neretva Nehri'nin doğu yakasından batı yakasına kadar nüfusun ikmal ve iletişim hatlarını kesmişti. Sonuçlar felaket oldu: Sağ yakadaki yaklaşık 10.000 sivilin yiyecek ve ilaç erişimi kesildi ve şehir daha da tecrit ve yıkıma sürüklendi.

- 10 Kasım 1993'te Zagreb'de düzenlenen ve Franjo Tuđman, Mate Boban, Jadranko Prlić, Mate Granić ve Perica Jukić'in katıldığı toplantıda, sorumluluk tartışmak yerine, HVO'nun suçlamalardan "çıkarılması"nın yolu tartışıldı.

- Çöküşün "şiddetli yağışlarla" açıklanabileceği veya uluslararası misyonların olumlu açıklamalar yapmaya ikna edilebileceği öne sürüldü. Lahey Mahkemesi, kararında, bu toplantıların gerçek sorumluluğu örtbas etme ve uluslararası kamuoyunu yanıltacak bir söylem oluşturma isteğini gösterdiği sonucuna vardı.

- Lahey kararlarından on yıl sonra, Barış ve Çok Etnikli İşbirliği Merkezi, Hırvat Ordusu'nun bu vahşi medeniyet karşıtı eylemi kendi amaçları doğrultusunda filme aldığı bir kaydı ele geçirdi ve böylece Eski Köprü'yü kimin ve neden yıktığına son noktayı koydu.

- Eski Köprü'nün yıkımı yalnızca askeri bir eylem değil, aynı zamanda bir medeniyetin sembolik yıkımıydı; Mostar'ın asırlardır süregelen birliğini, kültürel ve medeniyetsel sürekliliğini yok etme girişimiydi. Köprü 2004 yılında yeniden inşa edilip bir kez daha uzlaşmanın sembolü haline gelmiş olsa da, yıkımıyla ilgili gerçekler açıkça ortada: Eski Köprü, askeri ve siyasi liderlerinin emriyle Hırvat HVO güçleri tarafından yıkıldı.

- Lahey Mahkemesi'nin kararları, farklı yorum ve duygulara bakılmaksızın, bu olayla ilgili bağlayıcı bir hukuki işlem olmaya devam ediyor. Bunun dışındaki her şey, bir anı, sevgi veya nefret ifadesi, kalıcı bir uyarı olabilir; ancak cezai sonuçları olan hukuki bir olgu olamaz.

(Hasan Eminović/Preporod-Türkçe haber:M.Tevfik Yücesoy)