Taşlıcalı Hüseyin Paşa Camii Mushaf-ı Şerifi

 

Karadağ İslam Birliğinin talebi ve Cumhurbaşkanı Sayın Recep Tayyip Erdoğan’ın talimatları doğrultusunda, Kültür ve Turizm Bakanlığı öncülüğünde tarihî Taşlıcalı Hüseyin Paşa Camii Mushaf-ı Şerifi’nin tıpkıbasımı tamamlandı. Tabi bu güzel iş hiç şüphesiz sıradan bir kültür haberi değildir.

 

Bu gelişme, Balkanlar’da asırlar boyunca muhafaza edilen bir İslamî mirasın yeniden ait olduğu gönül coğrafyasına ulaştırılmasıdır.

 

Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy’un 14 Eylül 2026 tarihinde yaptığı açıklamaya göre, 14. yüzyıla ait Memlük mushafının ilk tıpkıbasım nüshası Cumhurbaşkanı Erdoğan’a takdim edildi. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı tarafından restore edilip dijitalleştirilen eser, İstanbul Valiliğinin desteğiyle basıldı; önümüzdeki günlerde ise YTB Başkanlığının organizasyonuyla Karadağ İslam Birliğine ulaştırılacak. 

 

Bu vesileyle biraz durmak ve Taşlıca’nın, Hüseyin Paşa’nın ve bu Mushaf’ın hikâyesine bakmak gerekiyor.

 

Taşlıca: Balkanlar’ın sessiz ama derin hafızası

 

Bugünkü adıyla Pljevlja, tarihî adıyla Taşlıca, Karadağ’ın kuzeyindeki Sancak bölgesinde yer alan ve Osmanlı döneminde önemli bir idarî, ilmî ve kültürel merkez hâline gelen şehirlerden biridir.

 

Taşlıca’nın hikâyesi, aslında Balkanlar’daki İslam medeniyetinin şehirleri nasıl dönüştürdüğünün de güzel bir örneğidir.

 

1572 yılında Hersek sancak beyliğinin merkezi Foça’dan Taşlıca’ya taşındığında şehir artık bölgesel bir merkez hâline gelmeye başlamıştı. Daha sonra Mostar’dan sonra Hersek’in önemli şehirlerinden biri oldu. Hüseyin Paşa Camii ise bu dönüşümün en önemli sembollerinden biriydi. 

 

Bugün Taşlıca denildiğinde akla gelen en önemli yapılardan biri şüphesiz Hüseyin Paşa Camii’dir.

 

Bu cami yalnızca bir ibadet mekânı değildir.

 

Etrafında şekillenen şehir hayatı; camisi, medresesi, imareti, hanları, hamamları, çarşısı ve vakıflarıyla birlikte düşünüldüğünde, Osmanlı şehir anlayışının Balkanlar’daki güçlü örneklerinden birini oluşturur.

 

Evliya Çelebi’nin Taşlıca’ya dair tasvirleri de şehrin o dönemdeki canlılığını göstermektedir. 17. yüzyılda Taşlıca’da camiler, medreseler, tekkeler, kervansaraylar, hamam ve imaretlerin bulunduğu aktarılır. Hüseyin Paşa Camii ise şehrin en önemli mimarî eserlerinden biri olarak öne çıkar. 

 

 

Hüseyin Paşa: Balkanlardan devletin merkezine uzanan bir hayat

 

Taşlıcalı Hüseyin Paşa’nın hikâyesi de başlı başına bir Balkan tarihidir.

 

Boljanić ailesine mensup olan Hüseyin Paşa, Osmanlı devlet hizmetinde yükselmiş, Hersek ve Bosna sancak beyliği yapmış; daha sonra farklı eyaletlerde önemli görevlerde bulunmuştur.

 

Onun hikâyesinde dikkat çekici olan hususlardan biri şudur:

 

Balkanlardan çıkan bir devlet adamı, İstanbul merkezli Osmanlı devlet düzeni içerisinde yükselmiş; fakat doğduğu coğrafyayı ve memleketini unutmamıştır.

 

Taşlıca’daki eserler bunun en somut göstergelerindendir.

 

Cami yalnızca bir bina olarak düşünülmemelidir.

 

Bir paşanın kendi memleketine bıraktığı vakıf, şehir ve medeniyet mirasıdır.

 

Hüseyin Paşa Camii’nin bugün hâlâ ayakta olması da bu vakıf anlayışının ne kadar güçlü olduğunu göstermektedir.

 

 

Ve Mushaf…

 

Fakat bütün bu hikâyenin içinde çok daha özel bir emanet vardır:

 

Mushaf-ı Şerif.

 

Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığının açıklamasına göre söz konusu eser 14. yüzyıla ait bir Memlük mushafıdır. Daha sonra 16. yüzyılın ikinci yarısında Taşlıcalı Hüseyin Paşa tarafından kendi adını taşıyan camiye vakfedilmiştir. 

 

Burada insan ister istemez tarihin derinliğini düşünüyor.

 

14  . yüzyılda yazılmış bir Mushaf…

 

Mısır ve Memlük coğrafyasının ilmî ve sanat merkezlerinden süzülerek Balkanlara ulaşan bir eser…

 

Taşlıca’da bir camiye vakfediliyor…

 

Ve ardından asırlar boyunca Karadağlı Müslümanların ellerinde korunuyor.

 

Savaşlar geçiyor.

 

İmparatorluklar yıkılıyor.

 

Sınırlar değişiyor.

 

Yeni devletler kuruluyor.

 

Göçler yaşanıyor.

 

Balkanlar defalarca büyük acılara sahne oluyor.

 

Ama o Mushaf korunuyor.

 

İşte meselenin asıl büyüklüğü burada.

 

 

Bir kitabı değil, bir hafızayı korudular

 

Karadağlı Müslümanların bu Mushaf’ı asırlar boyunca korumuş olması, Balkan Müslümanlarının medeniyet hafızasının ne kadar güçlü olduğunu göstermektedir.

 

Çünkü Balkanlar’da İslamî miras sadece büyük camilerden ibaret değildir.

 

Bir mezar taşıdır.

 

Bir vakfiyedir.

 

Bir medrese kitabıdır.

 

Bir el yazmasıdır.

 

Bir hat levhasıdır.

 

Bir aile sandığında saklanan eski Kur’an’dır.

 

Bir caminin avlusundaki çeşmedir.

 

Bazen de nesilden nesile aktarılan bir hatıradır.

 

Bunların her biri aslında “Biz buradaydık” demenin sessiz biçimleridir.

 

Fakat Balkan Müslümanlarının hikâyesi yalnızca geçmişte kalmış bir hikâye değildir.

 

Bugün de Karadağ’da, Bosna-Hersek’te, Kosova’da, Sancak’ta, Kuzey Makedonya’da, Arnavutluk’ta ve Balkanların farklı şehirlerinde bu hafızanın taşıyıcıları yaşamaya devam etmektedir.

 

Taşlıca Mushafı neden önemlidir?

 

Bana göre bu Mushaf’ın önemini dört başlık altında değerlendirmek gerekir.

 

1. İslam sanat tarihi bakımından

 

Eser, Memlük döneminin mushaf geleneğini Balkan coğrafyasına taşıyan önemli bir yazma eser niteliğindedir.

 

Nitekim TDV İslâm Ansiklopedisi de Hüseyin Paşa’nın emriyle 1579’da yazılan başka bir Mushaf’ın camide bulunduğunu ve Taşlıca’nın İslam hat sanatı ve kitap yapımı bakımından önemli bir merkez olduğunu kaydetmektedir. 

 

Dolayısıyla Taşlıca, yalnızca Osmanlı mimarisi açısından değil, Kur’an yazma kültürü bakımından da Balkan İslam tarihinin önemli duraklarından biridir.

 

2- Balkan Müslümanlarının hafızası bakımından

 

Bu Mushaf’ın asırlar boyunca korunması, Balkan Müslümanlarının dinî kimliğini ve kültürel sürekliliğini göstermektedir.

 

3- Türkiye-Karadağ ilişkileri bakımından

 

Bu çalışma, Türkiye’nin Balkanlardaki tarihî ve kültürel mirasa yaklaşımının sadece restorasyonla sınırlı olmadığını göstermektedir.

 

Bir eseri restore etmek önemlidir.

 

Fakat onu araştırmak, dijitalleştirmek, tıpkıbasımını yapmak ve ait olduğu topluma yeniden ulaştırmak çok daha kapsamlı bir kültür politikasıdır.

 

4- Gelecek nesiller bakımından

 

Asıl mesele belki de budur.

 

Çünkü orijinal eser ne kadar iyi korunursa korunsun, erişimi sınırlıdır.

 

Tıpkıbasım ise bu mirasın daha geniş çevrelere tanıtılmasını mümkün kılar.

 

Böylece tarihî eser yalnızca vitrinde duran bir nesne olmaktan çıkar; öğrenilen, araştırılan ve gelecek nesillere aktarılan bir mirasa dönüşür.

 

Türkiye’nin yaptığı işin kıymeti burada ortaya çıkıyor

 

Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığının eseri restore edip dijitalleştirmesi, ardından tıpkıbasımının gerçekleştirilmesi son derece kıymetlidir.

 

Çünkü Balkanlarda bizim en büyük meselelerimizden biri, mevcut mirasın sadece korunması değil, belgelenmesi ve görünür hâle getirilmesidir.

 

Balkan coğrafyasında hâlâ araştırılmayı bekleyen binlerce eser, vakfiye, mezar taşı, el yazması, arşiv belgesi ve sözlü tarih malzemesi bulunmaktadır.

 

Bunların bir kısmı camilerde, bir kısmı ailelerde, bir kısmı kütüphanelerde, bir kısmı ise farklı ülkelerin arşivlerinde bulunmaktadır.

 

Bugün Taşlıca Mushafı üzerinden yapılması gereken, bu çalışmayı daha geniş bir Balkan Yazma Eserleri Projesi anlayışına dönüştürmektir.

 

Kosova’dan Bosna-Hersek’e…

 

Sancak’tan Karadağ’a…

 

Makedonya’dan Arnavutluk’a…

 

Balkanların İslamî hafızası sistematik biçimde araştırılmalı, kataloglanmalı, dijitalleştirilmeli ve mümkün olduğunca tıpkıbasımları yapılmalıdır.

 

Çünkü kaybolan sadece bir kitap değildir.

 

Bir milletin hafızasından bir sayfa eksilmektedir.

 

Taşlıca Mushafı aynı zamanda bir Türkiye-Karadağ gönül köprüsüdür

 

Benim açımdan bu gelişmenin bir başka anlamı daha var.

 

Balkanlarda görev yaptığım yıllarda şunu yakından müşahede ettim:

 

Balkan Müslümanları Türkiye’ye sadece bir devlet olarak bakmıyor.

 

Türkiye’yi aynı zamanda tarihî hafızalarının önemli bir parçası olarak görüyorlar.

 

Bu sebeple Türkiye’nin Balkanlara yönelik kültür, eğitim, din hizmetleri ve tarihî miras çalışmalarının dili çok önemlidir.

 

Balkanlar’da bugün ihtiyaç duyulan şey, geçmişi siyasallaştırmak değil; geçmişin bıraktığı emaneti doğru okumaktır.

 

Bu bakımdan Taşlıca Mushafı güzel bir örnektir.

 

Türkiye eseri Karadağ’dan alıp Türkiye’ye getirmiyor.

 

Onu sahiplenirken Karadağlı Müslümanların mülkiyet ve hafıza hakkını ortadan kaldırmıyor.

 

Aksine eseri bilimsel yöntemlerle restore ediyor, dijitalleştiriyor, tıpkıbasımını gerçekleştiriyor ve yeniden Karadağ İslam Birliğine ulaştırıyor.

 

Bu, kültürel mirasa yaklaşım bakımından son derece anlamlıdır.

 

Cumhurbaşkanımıza, Bakanımıza, Podgoritsa Büyükelçiliğimize, Karadağ Meşihatına ve emeği geçenlere teşekkür

 

Bu vesileyle başta Cumhurbaşkanımız Sayın Recep Tayyip Erdoğan olmak üzere, Kültür ve Turizm Bakanı Sayın Mehmet Nuri Ersoy’a, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığına, Yazma Mushaflar Dairesi Başkanlığı İlim Heyeti Başkanı Prof. Dr. Mehmet Emin Maşalı’ya, hattat Mehmet Özçay’a, Diyanet İşleri Başkan Yardımcısı Osman Şahin’e, İstanbul Valisi Sayın Davut Gül’e, AK Parti Genel Başkan Yardımcısı Sayın Zafer Sırakaya’ya Karadağ Meşihat Başkanı Rifat Efendi Feyziç’e ve bu mukaddes emaneti ihtimamla İstanbul’a getiren Karadağ Meşihatı Başkanı Yardımcısı Dr. Behlul Kanaqi’ye ve emeği geçen bütün kişi ve kurumlara teşekkür etmek gerekir.

 

Tabi burada en büyük minnet-i şükranınız asırlar boyunca bu emaneti koruyan isimsiz Karadağlı kahraman Müslümanlaradır. Plevlje İslam Birliğini, Plevlja’lı rahmetli Jakub Durgut’u bu emanetin korunması hususunda gösterdikleri ihtimamı unutmamak lazım. Allah hepsinden razı olsun.

 

Çünkü onlar bu Mushaf’ı sadece muhafaza etmediler.

 

Onu gelecek nesillere ulaştırdılar.

 

Taşlıcalı Hüseyin Paşa’yı da rahmetle anmak

 

Bir başka önemli husus da Taşlıcalı Hüseyin Paşa’nın hatırlanmasıdır.

 

Bugün onun adına bir cami var.

 

O caminin içerisinde asırlık bir Mushaf var.

 

Ve o Mushaf, aradan geçen yüzyıllara rağmen hâlâ Kur’an’ın Balkanlardaki izlerini taşıyor.

 

Bu, bir insanın geride bırakabileceği en güzel eserlerden biridir.

 

İnsan ölür.

 

Devletler değişir.

 

Şehirlerin isimleri değişir.

 

Sınırlar değişir.

 

Fakat hayırla yapılan eserler ve ilim için bırakılan emanetler yaşamaya devam eder.

 

Taşlıcalı Hüseyin Paşa’nın bugün yeniden hatırlanması da bunun güzel bir örneğidir.

 

Bir Mushaf, bir şehir ve bir medeniyet

 

Taşlıca’da bugün belki geçmişteki gibi büyük bir Müslüman nüfus yok.

 

Şehrin çehresi değişti.

 

Balkanların demografisi değişti.

 

Fakat Hüseyin Paşa Camii hâlâ orada.

 

Minare hâlâ göğe yükseliyor.

 

Ve asırlık Mushaf, bugün yeniden çoğaltılarak gelecek nesillere ulaştırılıyor.

 

Bütün bunlar bize önemli bir gerçeği hatırlatıyor:

 

Medeniyet yalnızca büyük devletlerle kurulmaz.

 

Bazen bir camiyle…

 

Bazen bir medreseyle…

 

Bazen bir vakıfla…

 

Bazen bir âlimin kitabıyla…

 

Bazen de bir Mushaf’ı yüzlerce yıl koruyan isimsiz bir Müslüman aileyle devam eder.

 

Taşlıca Mushafı işte böyle bir emanettir.

 

Son söz: Emanet, sahibine geri dönüyor

 

Bugün İstanbul’da hazırlanan tıpkıbasım nüshanın Karadağ’a ulaştırılması, aslında tarihin iki yakasının yeniden buluşmasıdır.

 

Taşlıca’dan İstanbul’a uzanan tarih, İstanbul’dan yeniden Taşlıca’ya dönmektedir.

 

Bu dönüş sadece bir kitabın dönüşü değildir.

 

Bir hafızanın dönüşüdür.

 

Bir vefanın dönüşüdür.

 

Bir medeniyet emanetinin yeniden hatırlanmasıdır.

 

Balkanlar’da yüzyıllar boyunca muhafaza edilen İslamî mirasın Türkiye tarafından sahiplenilmesi kadar, bu mirasın gerçek sahipleri olan Balkan Müslümanlarıyla paylaşılması da önemlidir.

 

Çünkü emanet, sahibine ulaştığında anlamını tamamlar.

 

Taşlıcalı Hüseyin Paşa’yı, bu Mushaf’ı yüzyıllar boyunca koruyan Karadağlı Müslümanları ve bu emaneti bugünlere ulaştıran bütün isimsiz gönül insanlarını rahmet, minnet ve şükranla anıyorum.

 

Ve şunu bir kez daha ifade etmek istiyorum:

 

Balkanlar’da tarihî eserler sadece taş değildir; her taşın altında bir hatıra, her kitabın içinde bir medeniyet ve her emanette gelecek nesillere bırakılmış bir sorumluluk vardır.

 

Taşlıca Mushafı bunun en güzel örneklerinden biridir.

 

Bir Mushaf asırlardır susuyordu.

Şimdi yeniden konuşuyor.

 

Ve bize söylediği şey çok açık:

 

“Emanete sahip çıkılırsa, medeniyet kaybolmaz.”