Tiran’da Bektaşilik tartışması: Balkanlar’ın ortak mirası mı, yeni bir jeopolitik arayış mı?

 

Arnavutluk’un başkenti Tiran’da İnsan Hak ve Hürriyetleri (İHH) İnsani Yardım Vakfı ile İNSAMER tarafından düzenlenen “Balkanlarda Bektaşiliğin Dünü ve Bugünü Forumu”, tasavvuf geleneğinin tarihsel mirasını günümüzün dinî, toplumsal ve siyasi tartışmalarıyla birlikte ele alan önemli bir buluşma oldu. Türkiye, Arnavutluk, Kosova ve Kuzey Makedonya’dan 19 ismin katıldığı forumda Bektaşiliğin Balkanlar’daki geçmişi, tekkelerin kültürel ve eğitimsel işlevleri, geleneğin gelecek kuşaklara aktarılması ve Arnavutluk’ta gündeme getirilen “Bektaşi devleti” projesinin muhtemel sonuçları tartışıldı.

 

Toplantının ortaya koyduğu temel gerçek şu: Bektaşilik meselesi artık yalnızca bir tasavvuf geleneğinin tarihî konumu üzerinden değil, dinî kimlik, toplumsal bütünlük, devletin tarafsızlığı ve uluslararası ilişkiler bakımından da değerlendiriliyor.

 

 

Bektaşilik, Anadolu’dan Balkanlar’a uzanan asırlık geçmişi boyunca dinî hayatın yanı sıra edebiyat, musiki, şiir, mimari ve toplumsal dayanışma üzerinde de izler bıraktı. Osmanlı döneminde çeşitli bölgelerde faaliyet gösteren tekkeler, yalnızca irşat mekânları değil, aynı zamanda kültürün, bilginin ve toplumsal ilişkilerin geliştiği merkezler olarak işlev gördü.

 

Arnavutluk’ta Bektaşiliğin tarihî konumu ise kendine özgü bir nitelik taşıyor. Bektaşi çevreleri, ülkenin millî kimliğinin oluşumunda ve bağımsızlık sürecinde rol üstlenirken bu gelenek, farklı dinî toplulukların bir arada yaşadığı Arnavutluk’un kültürel hafızasının da parçalarından biri hâline geldi.

 

Bu nedenle Bektaşiliği yalnızca güncel siyasi tartışmalar üzerinden değerlendirmek, Balkanlar’ın tarihî ve kültürel zenginliğini dar bir çerçeveye sıkıştırmak olur. Aynı şekilde tarihî mirasa duyulan saygı da günümüzde ortaya atılan her siyasi projenin kendiliğinden kabul edilmesini gerektirmez.

 

Asıl mesele, tarihî geleneğin korunması ile onun güncel siyasi amaçlar doğrultusunda yeniden tanımlanması arasındaki sınırı doğru çizebilmektir.

 

 

Arnavutluk Başbakanı Edi Rama, Eylül 2024’te Tiran’daki Dünya Bektaşi Merkezi için Vatikan benzeri egemen bir yapı oluşturulması fikrini kamuoyuna duyurdu. Proje, Bektaşi geleneğinin korunması, dinler arası diyalog ve hoşgörünün uluslararası düzeyde teşvik edilmesi gerekçeleriyle savunuldu.

 

Ancak bu öneri, daha ilk aşamadan itibaren farklı kesimlerin itiraz ve sorularını beraberinde getirdi. Bir dinî merkeze özel bir hukuki statü tanınması ile o merkezin egemen bir siyasi varlığa dönüştürülmesi aynı şey değil. Böyle bir yapının yetkileri, sınırları, hukuki sorumlulukları ve Arnavutluk’un anayasal düzeniyle ilişkisi açıklığa kavuşturulmadan projenin sonuçlarını değerlendirmek de mümkün değil.

 

Nitekim 15 Eylül 2026’da yayımlanan akademik bir çalışma, girişimin uluslararası hukuk, Arnavutluk’un anayasal düzeni ve bölgesel ilişkiler bakımından doğurabileceği sorunlara dikkat çekti. Bununla birlikte, 2 Ekim 2026’ya kadar incelenen açık kaynaklarda projeyi hayata geçiren bir kuruluş yasasına veya ilan edilmiş bir sınır düzenlemesine rastlanmadığı bildirildi. Dolayısıyla öneri ile hukuken kurulmuş bir devlet arasında açık bir ayrım yapılması gerekiyor.

 

Burada cevap bekleyen soru şudur: Bektaşiliğin tarihî ve manevi varlığını korumak için neden öncelikle bağımsız bir devlet modeli düşünülüyor? Aynı amaç, daha geniş katılımlı bir dinî-kültürel kurum, uluslararası bir vakıf veya bölgesel bir sivil toplum yapılanması aracılığıyla gerçekleştirilemez mi?

 

 

Forumda İHH Mütevelli Heyeti Üyesi ve araştırmacı yazar Osman Atalay’ın gündeme getirdiği “Balkan Bektaşi Meclisi” önerisi, bu tartışma bakımından dikkat çekici bir alternatif olarak öne çıktı.

 

Atalay, farklı Balkan ülkelerinde yaşayan Bektaşi topluluklarının uluslararası siyasetin etkisinden bağımsız, kapsayıcı bir sivil ve kurumsal çatı altında bir araya gelebileceğini dile getirdi. Böyle bir yapı, toplulukların ortak sorunlarını konuşmalarına, tarihî miraslarını korumalarına, akademik çalışmalar yürütmelerine ve genç kuşaklara yönelik kültürel faaliyetler geliştirmelerine imkân sağlayabilir.

 

Bu önerinin değeri, yalnızca yeni bir kurum oluşturma fikrinde değil, temsil meselesine getirdiği yaklaşımda yatıyor. Bektaşi geleneği farklı ülkelerde, farklı tarihî tecrübeler ve kurumsal yapılar içerisinde varlığını sürdürüyor. Tiran’daki Dünya Bektaşi Merkezi’nin kendi kurumsal konumu ile Türkiye’deki, Kosova’daki ve Kuzey Makedonya’daki Alevi-Bektaşi topluluklarının beklentileri her zaman aynı olmayabilir.

 

Nitekim Türkiye’deki bazı Alevi-Bektaşi temsilcileri, Tiran merkezli devlet projesinin topluluklar arasındaki birlik üzerinde olumsuz etkiler oluşturabileceği yönündeki kaygılarını dile getiriyor. Bu durum, bütün Bektaşi topluluklarının projeyi aynı biçimde değerlendirdiği varsayımından kaçınmayı gerektiriyor.

 

Balkan Bektaşi Meclisi fikri, ilgili toplulukların özgür iradesine dayanması, farklı kurumsal gelenekleri gözetmesi ve siyasi nüfuz mücadelesinden uzak durması şartıyla, ortak kültürel mirasın korunmasına katkı sunabilir.

 

 

Arnavutluk’un en dikkat çekici özelliklerinden biri, Müslüman, Katolik ve Ortodoks toplulukların uzun yıllar boyunca birlikte yaşama tecrübesi geliştirmiş olmasıdır. Bu tecrübe, ülkenin hem toplumsal kimliği hem de uluslararası alandaki görünürlüğü açısından önem taşıyor.

 

Bektaşi devlet projesi tartışılırken temel mesele, herhangi bir inanç topluluğunun haklarını kısıtlamak değil, bütün dinî toplulukların eşitliği ve bağımsızlığı ilkesini korumaktır. Bir topluluğun tarihî varlığını ve kurumsal ihtiyaçlarını tanımak başka; ona verilecek özel statünün diğer topluluklarla ilişkilerini ve devletin tarafsızlığını nasıl etkileyeceğini değerlendirmek başkadır.

 

Arnavutluk’un anayasal ve hukuki düzeni içerisinde atılacak adımların şeffaf, katılımcı ve hukuka uygun olması bu nedenle büyük önem taşıyor. Projenin destekçileri hoşgörü ve dinler arası diyalog hedefini öne çıkarırken eleştirenler, yeni bir egemenlik modelinin toplumsal dengeler ve hukuki eşitlik bakımından doğurabileceği sonuçlara dikkat çekiyor.

 

Forumda Arnavutluk Halveti Tarikatı lideri Şeyh Hysen Ali Hormova’nın “Din devlet olursa din olma özelliğini kaybeder” şeklindeki değerlendirmesi de bu kaygının çarpıcı bir ifadesi oldu. Hormova, Bektaşiliğin ayrı bir din veya devlet olarak konumlandırılmasına karşı çıkarak geleneğin tarihî ve dinî kimliğinin korunması gerektiğini savundu.

 

Kalkandelen Devlet Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Süleyman Baki ise tarihî tecrübelerin dikkate alınması gerektiğini vurgulayarak, Balkanlar’ın kaderini etkileyecek adımların dikkatle değerlendirilmesi çağrısında bulundu.

 

Bu görüşler, forumdaki tartışmanın tek bir siyasi eksene indirgenemeyeceğini gösteriyor. Farklı katılımcılar, farklı gerekçelerle de olsa tarihî mirasın korunması ve bölgesel istikrarın gözetilmesi gereğine işaret etti.

 

 

Bektaşi devlet projesi, Arnavutluk’un dış ilişkileri ve uluslararası güçlerin Balkanlar’daki politikaları açısından da çeşitli yorumlara konu oluyor. Özellikle ABD ve İsrail ile temaslar, projenin uluslararası görünürlüğü ve dinî yapıların dış politikada kullanılma ihtimali üzerine tartışmaları artırıyor.

 

Eylül 2026’da ABD Başkanı’nın küresel ortaklıklardan sorumlu özel temsilcisi Paolo Zampolli’nin Dünya Bektaşi Merkezi’ni ziyaret etmesi ve projenin geleceğine Arnavut halkının karar vermesi gerektiğini belirtmesi, konunun uluslararası düzeyde ilgi gördüğünü ortaya koydu. Ancak diplomatik temasların varlığı tek başına projenin belirli bir ülkenin gizli stratejisinin parçası olduğunu kanıtlamaz.

 

Benzer biçimde, projenin Batılı istihbarat çevreleri, İsrail veya belirli düşünce kuruluşları tarafından ortaklaşa tasarlandığı yönündeki iddialar da bağımsız ve güvenilir kanıtlarla desteklenmedikçe kesin hüküm olarak sunulmamalıdır. Uluslararası aktörlerin ilgisini incelemek elbette gazetecilik ve araştırma bakımından meşrudur. Fakat zamanlama, temaslar ve siyasi çıkarlar arasındaki benzerlikler, tek başına doğrudan bir komplo veya koordinasyon ilişkisini ispatlamaz.

 

Buna karşılık, projenin muhtemel dış politika sonuçlarının tartışılması için gizli bir planın varlığını kanıtlamak da zorunlu değildir. Yeni bir egemenlik modeli, Arnavutluk’un komşularıyla ilişkileri, Türkiye ile tarihî ve kültürel bağları, Balkanlar’daki dinî kurumların karşılıklı konumları ve uluslararası hukuk bakımından zaten yeterince önemli sorular doğuruyor.

 

Dolayısıyla sağlıklı bir analiz, hem jeopolitik ihtimalleri göz ardı etmemeli hem de doğrulanmamış iddiaları gerçekmiş gibi aktarmamalıdır.

 

 

Türkiye’nin Bektaşilik tartışmasına yaklaşımı, yalnızca güncel siyasi gelişmelerle sınırlı kalmamalı; Anadolu ile Balkanlar arasındaki ortak tarihî ve kültürel mirası koruma perspektifine dayanmalıdır.

 

Bu çerçevede üç alanda iş birliği geliştirilebilir:

 

Birincisi, akademik çalışmalar. Anadolu ve Balkanlar’daki Bektaşi tekkeleri, tasavvuf geleneği, tarihî belgeler, sözlü tarih ve mimari miras üzerine ortak araştırmalar yapılmalıdır. Harabati Baba Tekkesi gibi yapılar, yalnızca belirli bir dinî topluluğun değil, bölgenin çok katmanlı tarihinin anlaşılması bakımından da önemlidir.

 

İkincisi, kurumsal diyalog. Türkiye, Arnavutluk, Kosova ve Kuzey Makedonya’daki Alevi-Bektaşi kurumları arasında doğrudan iletişim güçlendirilmeli; farklı görüşlerin açıkça ifade edilebildiği, temsil adaletinin gözetildiği bir istişare zemini oluşturulmalıdır. Balkan Bektaşi Meclisi önerisi bu yönde değerlendirmeye değer bir başlangıçtır.

 

Üçüncüsü, dinî özgürlük ve hukuki eşitlik. Her türlü kurumsal düzenleme, ilgili toplulukların özgür iradesine, ülkelerin hukukuna ve dinî topluluklar arasındaki eşitlik ilkesine dayanmalıdır. Hiçbir topluluk dışarıdan bir siyasi kimliğe zorlanmamalı; hiçbir siyasi proje de bütün bir dinî geleneğin ortak iradesiymiş gibi sunulmamalıdır.

 

 

Tiran’da düzenlenen forum, Bektaşiliğin Balkanlar’daki tarihî mirasını yeniden gündeme taşırken aynı zamanda önemli bir tercih meselesini de görünür kıldı: Bu miras, devletleşme tartışmaları üzerinden mi korunacak, yoksa akademik iş birliği, kültürel faaliyetler ve kapsayıcı kurumlar aracılığıyla mı geleceğe taşınacak?

 

Bu sorunun cevabı, yalnızca Tiran’daki bir merkezin veya tek bir siyasi yönetimin kararlarıyla verilemez. Anadolu’dan Rumeli’ye uzanan tasavvuf geleneği, farklı toplumların hafızasında yer edinmiş ortak bir tarihî tecrübedir. Onu yaşatmanın yolu, bu tecrübeyi dar siyasi hesapların konusu hâline getirmekten değil, tarihî gerçekliği bütün boyutlarıyla anlamaktan ve farklı toplulukların iradesine saygı göstermekten geçer.

 

Osman Atalay’ın gündeme taşıdığı Balkan Bektaşi Meclisi önerisi, bu bakımdan üzerinde düşünülmesi gereken bir seçenektir. Böyle bir yapı, siyasi egemenlik iddiası taşımadan da tarihî mirası koruyabilir, ortak araştırmaları teşvik edebilir ve farklı ülkelerdeki Bektaşi toplulukları arasında kalıcı ilişkiler geliştirebilir.

 

Balkanlar’ın geçmişi, dinî ve kültürel farklılıkların kimi zaman çatışmaların konusu olduğunu, kimi zaman da ortak bir medeniyet birikimi oluşturduğunu gösteriyor. Bugün ihtiyaç duyulan, bu birikimi yeni ayrılıkların gerekçesi hâline getirmek değil, adalet, karşılıklı saygı ve özgür irade temelinde geleceğe taşımaktır.

 

Bektaşiliğin geleceği, yalnızca nerede ve hangi statüyle temsil edileceği sorusuna değil; tarihî kimliğinin nasıl korunacağına, topluluklarının ne ölçüde söz sahibi olacağına ve Balkanlar’ın ortak kültürüne nasıl katkı sunacağına verilecek cevaplarda şekillenecektir.