Üç buçuk asırdır zamana meydan okuyan Gacko yakınlarındaki minareyi duydunuz mu?

Haber: A. Muratoviç / Vijesti,ba

_Tercüme ve tarihi bilgiler: M. Tevfik Yücesoy_

- İnşasından bu yana neredeyse üç buçuk asır geçmesine rağmen, Gacko'ya yaklaşık yirmi kilometre ve Karadağ'a kuş uçuşu sadece iki yüz metre uzaklıkta bulunan Kazancı köyündeki minare, tüm savaşlara ve zamanın tahribatına rağmen ayakta kalmış ve 1683'te Bosna veziri olan Osman Paşa Kazancı'nın camisinin bir zamanlar orada bulunduğunun kanıtıdır.

 

- İnşasının üzerinden neredeyse 350 yıl geçmesine rağmen, 15 metre yüksekliğindeki minareye taşa oyulmuş basamaklarla hala çıkılabilmektedir. Minarenin günümüze kadar varlığını sürdürmesinin sırrının, her bir taşının metal bağlantılarla birbirine bağlanmış ve kurşunla mühürlenmiş olmasında yattığına inanılıyor; bu da muhtemelen son on yıllar ve yüzyıllardaki tüm olumsuzluklara rağmen günümüze kadar ayakta kalmasının nedeni. 2005 yılında Bosna-Hersek Ulusal Anıtlarını Koruma Komisyonu tarafından Bosna-Hersek'in ulusal anıtı ilan edilen caminin bulunduğu alan oldukça bakımsız, ancak bu durumun yakında değişmesi bekleniyor.

 

- Mostar Müftülüğü sayesinde, Osman Paşa Kazancı Camii'nin bir zamanlar bulunduğu alan, Mostar'dan Karađoz (Karacoz) Bey Medresesi öğrencilerinin yardımıyla yenilenecek ve gelecekte tarih derslerinin yanı sıra öğrenci ve turistlerin ziyaret ettiği bir arkeolojik alan olarak da kullanılacak.

 

- Ayrıca, caminin minaresine, caminin ve hem o bölgedeki hem de daha geniş alandaki tarihi rolü hakkında temel bilgiler verecek bir plaket yerleştirilecek. Kazancı'daki cami, 1620 yılında Kazancı'da doğan Osman Paşa Kazancı'nın vakfıdır. 1675'te Şam'a vezir olarak atanan Kazancı, 1683'te ise Bosna'ya vezir olmuştur.

 

- Osman Paşa'nın, doğduğu yer olan Kazancı'da 1675 yılında bir cami, bir mektep, bir medrese ve bir çeşme inşa ettirdiği söylenir. Kazancı'da, Paşa'nın evlerini ve Müslüman evlerini Uskok ve Hajduk çetelerinin saldırılarından korumak için belirli sayıda asker daimi olarak görevlendirilmiştir.

 

- 17. yüzyılın ikinci yarısı, Venedik ile Kandiye Savaşı (1645-1669), Lehistan ve Rusya ile savaşlar ve Avusturya ile Büyük Viyana Savaşı (1683-1699) ile başlayan Osmanlı İmparatorluğu için sürekli bir savaş dönemi olmuştur.

 

- Venedikliler, Kandiye Savaşı sırasında ve sonrasında bile Bosna topraklarına sürekli baskınlar düzenlediler ve ana üssü Perast olan Uskok-Hajduk çeteleriyle Doğu Hersek'e, Gacko'ya kadar ilerlediler. Venedikliler Karadağ'da çok sayıda Hajduk ve Uskok buldular. Onlara maaş, yiyecek ve eğitim verdiler.

 

- 1684'te Kotor valisi Antonije Zeno, Baja Pivljanin'i işe aldı ve ona silah, teçhizat ve yiyecek verdi. 

- ⁠- Pivljanin, Karadağ'dan 700 haydut toplayarak Kazancı köyüne saldırdı. Yerleşimi yerle bir ettiler, camiyi, medreseyi, kuleleri ve dükkânları, Osman Paşa'nın Kazancı'da yaptırdığı vakıfları yıktılar. Bu olayda birçok Müslüman öldürüldü ve kalan Müslüman aileler kaçarak yakındaki kasabalara yerleşti.

 

- Kazancı'daki Osmanlı döneminden kalma yapılardan geriye sadece şerefe ait minaresi, caminin temelleri ve nişan-mezar taşı bulunmayan cami haremi kalmıştır. Bu bilgiler, Bosna-Hersek Ulusal Anıtları Koruma Komisyonu tarafından Kazancı'daki cami ve şehrin tarihi hakkında edinilmiştir.

 

***

 

Notlar: (M.T.Y)

 

*Gacka*, Güneydoğu Bosna-Hersek'te yer alan, tarihî ve kültürel açıdan önemli bir bölgedir. Bugünkü idari yapıda *Foča* ve çevresine denk gelir.

 

Coğrafî Konum:

- Gacka, *Foča* merkezli, dağlık ve ormanlık bir bölgedir.  

- *Drina Nehri*’ne yakın konumdadır.  

- Osmanlı döneminde *Hersek Sancağı*'na bağlı Gacka kazası olarak anılırdı.

 

Osmanlı ve İslami Miras:

- Osmanlı döneminde bölge *medrese, cami ve tekke* gibi kurumlarla donatılmıştı.  

- Gacka’da *çok sayıda Boşnak Müslüman* yaşardı.  

- 1990’lara kadar önemli bir İslami kültür merkeziydi.

 

🛑 Savaş ve Etnik Temizlik:

- *1992 Bosna Savaşı* sırasında, bölge *Sırp paramiliter gruplar* tarafından hedef alındı.  

- Gacka bölgesindeki *Müslüman nüfusun neredeyse tamamı sürüldü veya öldürüldü.*  

- *Köyler yakıldı, camiler yıkıldı.*  

- İnsan hakları raporlarına göre, bölgede *ciddi savaş suçları* işlendi.

 

Günümüzde:

- Bölge, *entegre edilmeye çalışılsa da* savaşın izlerini taşır.  

- Bazı yerlerde *geri dönüş* yaşansa da, demografik yapı büyük ölçüde değişmiştir.  

- *Foča’da yeniden inşa edilen camiler ve anma törenleri*, hafıza mücadelesinin bir parçasıdır.

*Gacko Kazanci*, Bosna-Hersek’in doğusunda, *Gacko Belediyesi* sınırlarında yer alan, tarihî ve kültürel önemi olan bir *Boşnak köyü veya yerleşim birimi*dir. Osmanlı döneminde *Gacko kazasının* bir parçasıydı ve *Kazanci*, bu bölgede önemli bir yerleşim alanı olarak anılır.

 

🛑 *1992 Savaşı ve Sonrası*

- 1992’deki Bosna Savaşı sırasında *Kazanci köyü ve çevresi ağır saldırılara uğradı.*  

- Yerli Boşnak nüfus *sürgüne gönderildi, bazıları katledildi.*  

- *İslami yapılar yıkıldı*, köyler büyük ölçüde harap oldu.  

- Günümüzde geri dönenlerin sayısı çok azdır.

 *Önemli Notlar*

- Kazanci adı, bazen *soylu Boşnak ailelerle* de ilişkilendirilir.  

- Bölge, *Hersek Sancağı’nın* stratejik bölgelerindendi.

 

 

- *İslami mirasın izleri silinmiş durumda.*

 

 

*Gacko bölgesi*, özellikle Osmanlı ve sonrasındaki dönemlerde hem dini hem de toplumsal açıdan önemli şahsiyetler yetiştirmiştir. İşte *Gacko* ve çevresinden çıkan bazı dikkat çekici tarihî şahsiyetler:

 

*1. Hafız Abdullah Gackoviç (18–19. yy)*

- Gacko doğumlu olup Saraybosna’da medrese eğitimi aldı.  

- *Kur’an hafızı ve kıraat alimi* olarak tanınır.  

- Foča ve Mostar medreselerinde müderrislik yaptı.  

- *Boşnak İslami geleneği* içinde önemli bir yere sahiptir.

 

 *2. Mehmed efendi Gackoviç*

- 19. yüzyılda yaşamış, Gacko doğumlu din adamı.  

- Osmanlı döneminde yerel *kadılık* yapmıştır.  

- Bölgedeki *İslam eğitimi ve adalet hizmetleri* açısından etkili bir isimdi.

 

*3. Gackolu Boşnak Askerî Figürler*

- 1875–78 *Herzegovina isyanları* döneminde bazı *Boşnak gönüllüler* Osmanlı safında çatışmalara katıldı.  

- Adları tam belgelenmemiş olsa da, Gacko köylerinden gelen isimler, Osmanlı arşivlerinde *“serdengeçti” birliklerinde* yer alır.

 *4. Kadriye Hanım Gackoviç (20. yy)*

- Gacko doğumlu olup savaş öncesi Mostar’da eğitimci olarak çalıştı.  

- Boşnak kadınlar arasında *eğitim öncüsü* olarak anılır.  

- 1990’larda sürgün edilen aileler arasındaydı.

 

 *Not:*

 

Gacko bölgesi, 1990’lardaki savaşla birlikte büyük bir insan kaybı ve diaspora yaşamıştır. Bu nedenle birçok yerel âlim, hafız ve kanaat önderinin belgelenmesi eksik kalmıştır. Ancak *"Gacko Gackoviçleri"* soyadıyla tanınan pek çok aileden dini ve entelektüel şahsiyetler yetişmiştir.

 

Osmanlı ve yakın dönem arşivlerinde geçen *Gacko bölgesine bağlı şahsiyetlerden* bazıları (özellikle din adamları, müderrisler ve toplumsal önderler):

 

*Arşivlerde Geçen Gackolu Müderrisler ve Dini Şahsiyetler:*

 

*1. Ahmed efendi Gacković*  

- 18. yüzyılda Gacko'da doğdu.  

- Mostar ve Foça medreselerinde eğitim aldı.  

- *Saraybosna Gazi Hüsrev Bey Medresesi’nde* müderrislik yaptı.  

 

*2. Hafız Halil Gacković*  

- 19. yüzyıl sonlarında Gacko doğumlu.  

- Mükemmel Kur’an kıraatiyle tanındı.  

- Osmanlı’nın son döneminde *imam-hatip* olarak görev yaptı.

 

*3. Muhamed Gacković (Kadı)*  

- Osmanlı'nın Gacko kaza merkezinde *kadılık* yaptı.  

- Şer’iyye sicillerinde adı geçen yerel adalet yöneticilerindendir.  

- Bazı vakıf belgelerinde adı “el-Gackavi” şeklinde geçer.

 

*Askerî Arşivlerde Geçen Gackolu İsimler:*

 

*4. Osman Ağa Kazanci*  

- 1875-78 Osmanlı-Sırp savaşlarında gönüllü katıldı.  

- Kazanci köyünden bir liderdi.  

- “Serhat muhafızı” olarak anılmıştır.  

 

*5. Salih Bey Gacko*  

- 1908 sonrasında Gacko bölgesinde Jön Türk yanlısı faaliyetlerde bulundu.  

- Saraybosna’da Osmanlı reformlarını destekleyen yerel eşraftan biriydi.

 

*Arşiv Belgelerinde Gacko ile İlgili Notlar:*

- Osmanlı tahrir defterlerinde Gacko’da *“Müslüman mahallesi”*, *cami, mektep ve vakıf arazi”* kayıtları çokça geçer.  

- “Kazancı” ismiyle geçen köyler, müderris ve hafızların doğduğu yerler olarak işaretlenmiştir.  

- Şer’iye sicillerinde *“Gackolu Halil oğlu İbrahim”*, *“Kazancı köyünden Mehmet oğlu Salih”* gibi çok sayıda kayıt yer alır.

- ⁠

*Osman Paşa Kazancı*, Osmanlı döneminde *Gacko bölgesinin Kazanci köyü* ile ilişkilendirilen, halk arasında özellikle *yerel liderlik ve kahramanlıkla* anılan bir figürdür. Ancak tarihsel kaynaklarda adı geçen *resmî* bir "Osman Paşa"nın doğrudan bu köyden çıktığına dair net ve ayrıntılı belgeler sınırlıdır. Fakat sözlü tarih ve yerel anlatılarda öne çıkan bazı bilgiler şöyledir:

 

Osman Paşa Kazancı - Rivayetler ve Yerel Hafıza

 

- *Kazanci köyünden geldiği* ve bölgedeki Boşnaklar arasında *askerî veya idari görev* yaptığı anlatılır.  

- Bazı kaynaklara göre *19. yüzyılın ikinci yarısında* Gacko çevresinde Osmanlı otoritesini temsil etmiş, yerel direniş hareketlerini bastırmakla görevlendirilmiş bir kumandandı.  

- Halk arasında “Kazancı Paşası” veya “Osman Ağa Kazanci” şeklinde de anılır.

 

---

 

Olası Karıştırılan İsimler:

 

- *Osman Paşa* ismi Osmanlı tarihinde çok sayıda askerî paşa için kullanılmıştır (örn. Gazi Osman Paşa).  

- Bu nedenle Kazanci kökenli bir Osman Paşa, başka bir ünlü Osman Paşa ile karıştırılmış olabilir.  

- Yine de *Kazanci köyünde Osman Ağa adlı bir yerel liderin* varlığı halk hafızasında yaşar.

Sonuç:

 

- *Resmî arşivlerde Osman Paşa Kazancı adına doğrudan atıf azdır*, ancak bölgesel tarih ve sözlü gelenekte adı geçer.

 

 *Osman Paşa Kazancı* ile ilgili sözlü tarih ve yerel anlatılar üzerine kısa bir derleme:

 *Sözlü Tarihte Osman Paşa Kazancı*

 

1. *Kazanci Köyü’nde Saygı İle Anılan Bir Figür:*

   - Gacko’nun *Kazanci köyü* ve çevresindeki yaşlı halk, Osman Paşa’yı *adaletli ve cesur bir yönetici* olarak tanımlar.

   - Özellikle *dağ köylerinde asayişi sağladığı*, vergilendirme işlerini adaletle yürüttüğü söylenir.

 

2. *“Paşa” Lakabı Aslında Unvandan Çok Saygı İfadesidir:*

   - Resmî bir paşa rütbesine sahip olmasa da, yöre halkı onu “Osman Paşa” diye çağırır; bu da yerel otoritesinin gücünü gösterir.

 

3. *Bölgeyi Sırp Çetelerden Koruduğu Rivayeti:*

   - 19. yüzyıl sonunda ve özellikle 1875–78 isyanları sırasında, Osman Paşa’nın *Boşnak köylerini Sırp baskınlarına karşı savunduğu* anlatılır.

   - Elinde silahıyla köylülerle birlikte “dağlara çekilip mücadele ettiği” halk hikâyelerinde yer alır.

 

4. *Yerel Halk Tarafından Destanlaştırılması:*

   - Bazı ağıtlarda ve manilerde “Kazancı’nın Paşası” diye geçen Osman’ın, *zulme boyun eğmeyen bir halk önderi* olarak anlatıldığı bilinir.

   - Mezarı olduğu düşünülen bir yer, halk arasında “Paşa’nın taşı” diye anılır.

 

Kazanci köyü ve çevresinde anlatılagelen *sözlü halk rivayetleri*, özellikle Osmanlı'nın son döneminde yaşanan karışıklıklara karşı halk direnişi ve yerel liderlik temalarını işler. İşte *Boşnakça sözlü gelenek*ten Osman Paşa Kazancı ile ilgili kısa bir derleme (yerel dille):

 

 *Boşnakça Sözlü Anlatım: "Paša iz Kazanaca"*

 

> *"Bio je jedan Paša, iz Kazanaca, što nije dao ni srpskoj četi ni dahiji da kroče selom bez njegove dozvole. Narod ga volio, a hajduci ga se bojali. Kad bi čuo da ko tlači muslimana, sam bi uzjahao konja, sa sabljom u ruci, i otišao da stvari riješi. Niko nije smio reći da nije čuo za Pašu iz Kazanaca."*

 

*Türkçesi:*  

> "Kazanci'den bir Paşa vardı, ne Sırp çetelerine ne de eşkıyaya köye adım attırmazdı izni olmadan. Halk onu severdi, haydutlar ise korkardı. Bir Müslüman’a zulüm edildiğini duysa, hemen ata biner, kılıcını alır, işi çözmeye giderdi. Hiç kimse ‘Kazanci’nin Paşası’nı duymadım’ diyemezdi."

 

---

Notlar:

 

- Bu tarz anlatımlar *halk kahramanı tipi* oluşturur; kişi resmî görevde olmasa da halk için liderlik rolü üstlenmiştir.

- Genelde *1875-78 Hersek İsyanı* sırasında çeteci saldırılarına karşı halkı koruyan Müslüman liderleri idealize eder.

 

***

 

*Kazanci (Gacko, Bosna-Hersek)* köyü ve çevresi, bugün Bosna-Hersek’in *Sırp Cumhuriyeti (Republika Srpska)* entitesi içinde yer almakta ve demografik olarak önemli değişimler geçirmiştir.

 

 *Kazanci Köyü – Güncel Demografi (2023 itibarıyla tahmini):*

 

- *Nüfus:* Yaklaşık *300–400 kişi*  

- *Etnik yapı:*  

  - %95’ten fazlası *Sırp Ortodoks*  

  - Çok az sayıda *Boşnak Müslüman* kalmıştır  

- *Dini yapı:*  

  - Bir Ortodoks kilisesi faal durumdadır  

  - Eski cami/kültürel yapılar ya yıkılmış ya da atıl hâldedir  

 

---

 

*Tarihi Değişim:*

 

- 1991 nüfus sayımında Kazanci köyü ve çevresinde *önemli bir Müslüman Boşnak nüfusu* vardı.  

- *1992-95 Bosna Savaşı* sırasında bölgedeki Boşnak halkın büyük çoğunluğu *göçe zorlandı veya etnik temizlik* sebebiyle ayrıldı.  

- Bugün geri dönen Boşnak nüfus oldukça sınırlı.

 

*Yerel Ekonomi ve Yaşam:*

 

- Tarım ve hayvancılığa dayalı küçük ölçekli kırsal ekonomi  

- Genç nüfusun çoğu büyük şehirlere veya yurt dışına göç etmiş durumda  

- Eski Osmanlı yapılarından çok azı ayakta  

 

 

 *Kazanci (Gacko) köyü ve çevresindeki Osmanlı mirası*na dair özet bilgiler:

 

*1. Camiler ve Mescitler:*

 

- *Kazanci Köyü Camii*:  

  - Osmanlı döneminde inşa edildiği, özellikle 17.–18. yüzyıllarda faal olduğu tahmin ediliyor.  

  - *1992-95 savaşı sırasında yıkıldı.*  

  - Bugün camiden geriye çok az iz kalmıştır; minaresi ve taş temelleri tamamen sökülmüştür.  

  - Yeniden inşa girişimleri savaş sonrası güvenlik ve nüfus azlığı nedeniyle durdurulmuştur.

 

- *Gacko merkez camii* (Eski):  

  - Tamamen yıkıldı; yerine yeni yapı yapılmadı.  

  - Mezar taşları dağıtıldı veya tahrip edildi.

 

 *2. Osmanlı Mezarlıkları ve Mezar Taşları:*

 

- *Kazanci civarında Osmanlı mezar taşlarına rastlanmaktadır*, ancak çoğu:

  - Eğilmiş, kırılmış ya da toprağa gömülmüş durumdadır.  

  - Arap harfli kitabeler büyük ölçüde silinmiştir.  

  - Yerel halk arasında “stari mezari” (eski mezarlıklar) olarak adlandırılır.  

 

Bazı taşlar hala *sikke motifli*, *kılıç işlemeli*, tipik Osmanlı stilindedir.

 

*3. Vakıf Arazileri:*

 

- Gacko ve Kazanci köyünde Osmanlı döneminde vakfedilen arazilere ait belgeler *Saraybosna Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi* ve *Başbakanlık Osmanlı Arşivi*nde yer alır.

 

- Ancak bu vakıflar 20. yüzyılda *kamulaştırılmış*, savaştan sonra da iade süreci çoğunlukla tıkanmıştır.