Yeni Yargi Reformu ile Gelen Yeni Düzenlemeler ve Yaşanan Olumsuzluklar

03/L-199 sayılı ve 22 Temuz 2010 tarihli "Mahkemeler Kanunu", 01.01.2013 tarihinde yürürlüğe girmiş bulunmaktadır. Bu yasa aynı zamanda "yeni yargı reformu" olarak da adlandırılmakta.

Kosova Cumhuriyeti 01 Ocak 2013 tarihine kadar eski yargı sistemi ile adli çalışmalarını sürdürmekteydi. Eski yargı sistemi adliyenin, savcılığın ve diğer adli kurumların düzgün, hızlı ve koordineli çalışmasına fırsat vermiyordu. Kurumlar arasında iletişim eksikliği, yetki sorunu, görev paylaşım eksikliği, kadro yetersizliği gibi birçok sorun bulunmaktaydı. İşte bu gibi sorunlar dava dosyalarının artmasına ve mahkemelerin işleyemez hale gelmesine neden oluyordu.   

Yargi sisteminde yapılan reformları hukuçu Ertan Simitçi'ye sorduk.  Simitçi her iki yargı sistemindeki farklılıkların ne olduğunu şöyle anlatıyor:

Eski yargı sisteminde, Belediye Mahkemeleri (ilk derece mahkemesi), Bölge/İl Mahkemeleri (itiraz/temyiz mercii veya bazı durumlarda ilke derece mahkemesi), Yüksek Mahkeme olarak Yargıtay (itiraz/temyiz merci veya bazı durumlarda ilk derece mahkemesi olarak) bulunmaktaydı. Ceza yargısında  ise Hafif Suçlar Mahkmesi bunlara dahildi.

Yeni yürürlüğe giren 03/L-199 sayılı Mahkemeler Kanunu, eski yargi sisteminden farklı olarak, Asliye/Temel Mahkemeleri (hukuk ve ceza olmak üzere) ilk derece mahkemesi, İstinaf/Temyiz Mahkemeleri (ikinci derece veya temyiz mercii olarak) ve Yüksek Mahkeme olarak Yargıtay (temyiz mercii ve bazı durumlarda birinci derece mahkemesi) oluşturuyor.

 Yeni yargı sisteminin eskisinden farklı olmasının en büyük özelliği, Hafif Suçlar Mahkemelerinin ve Belediye Mahkemelerinin artık Asliye Hukuk ve Asliye Ceza Mahkemelerine bağlanmış bulunması, Bölge/İL Mahkemelerinin yerine de, Priştine İstinaf/Temyiz Mahkemesinin getirilmesidir. Ayrıca her Asliye Mahkemesinin, kendi il sınırları içerisinde şubelere ve birimlere göre ayrılmasıdır. (03/L-199 sayılı yasa, madde 8, fıkra 3; madde 9).

Konuşmamızın devamında Ertan Simitçi, Asliye  Mahkemeleri, İstinaf/Temyiz ve Yüksek Mahkeme -Yargıtay hakkında çalışmaları, teşkilatı ve yetkileri hakkında daha detaylı bilgi  verdi.

A.     Asliye Mahkemesi

Asliye Hukuk ve Asliye Ceza Mahkemeleri, Kosova Cumhuriyeti topraklarında yedi bölgeye ayrılmış ilk derece mahkemesi olarak görev yapmaktadır.  Bunlardan;

 Priştine Asliye Mahkemesi, Priştine belediyesi ve Priştine İl sınırları içerisinde bulunan Kosova Ovası, Obiliç, Lipyan, Poduyeva, Glogovts ve Graçaniça komşu belediyelerini kapsamaktadır.

Gilan Asliye Mahkemesi, Gilan belediyesi ve Gilan İl sınırları içerisinde bulunan Kameniça, Novobırd, Ranilug, Parteş, Vitiya, Klokot ve Vırboç komşu belediyelerini kapsamaktadır.

Prizren Asliye Mahkemesi, Prizren belediyesi ve Prizren İl sınırları içerisinde bulunan Dragaş, Suvareka ve Mamuşa komşu belediyelerini kapsamaktadır.

Yakova (Cakova) Asliye Mahkemesi, Yakova belediyesi ve Yakova İl sınırları içinde bulunan Malişevo ve Rahoveç komşu belediyelerini kapsamaktadır.

İpek Asliye Mahkemesi, İpek belediyesi ve İpek İl sınırları içerisinde bulunan Deçan, İstok ve Klina komşu belediyelerini kapsamaktadır.

Ferizovik Asliye Mahkemesi, Ferizovik belediyesi ve Ferizovik İl sınırları içerisinde bulunan Kaçanik, Ştimle, Ştırpça ve Elez Han komşu belediyelerini kapsamaktadır.

Mitroviça Asliye Mahkmesi, Güney ve Kuzey Mitroviça belediyesi ve Mitroviça İl sınırları içerisinde bulunan Leposaviç, Zubin Potok, Skenderay ve Vıçıtırn komşu belediyeleri kapsamaktadır.

a.      Asliye Mahkemesi Teşkilatı

03/L-199 sayılı yasanın 10.maddesine göre, Asliye Mahkemesinin merkezinin bulunduğu İl dışında, bu kanunla belirtilmiş belediyelerde de ilgili Asliye Mahkemesinin alt şubeleri bulunmaktadır. Şubelerin görev ve sorumlulukları bu kanun ile belirlenmiştir. Şubesi bulunmayan belediyeler ise yetki ve görev bakımından, o İl Asliye Mahkemesine bağlıdır. Ancak şubesi bulunmayan belediyeler (örneğin Mamuşa Belediyesi), belediye meclisinin alacağı bir karar ile Kosova Cumhuriyeti Yargı Kuruluna, o belediyede bir şubenin açılması için başvurabilir. (03/L-199 s.  yasanın md.10, f.10)

03/L-199 s. yasa ile, her Asliye Mahkemesinin kendi bünyesinde ayrı ayrı birimlerinin kurulmasını öngörmektedir. Birimlerin görev ve yetkileri bu kanun ile belirlenmiştir. Örneğin, Ağır Suçlar Birimini, Çocuk Birimini ilgilendiren davalar ilgili İl Asliye Mahkemelerinde görülürken, Genel Birimleri ilgilendiren davalar ise o İl'e bağlı Asliye Mahkemesinde veya şubelerinde görülmektedir; ancak Ticari İşler ve İdari Eylemler Birimlerini ilgilendiren davalar sadece Priştine Asliye Mahkmesinde
görülmektedir. 

Her Asliye Mahkemesinin bir Mahkeme Başkanı ve her şube mahkemesinin de bir Gözetmen Hakimi bulunmaktadır. Asliye Mahkemesi Başkanının asıl görevi, mahkemenin yönetimini ve işleyişini sağlamaktır. Asliye mahkeme başkanının diğer görevleri ise, davaların daha hızlı yürütülmesini sağlamak, birim ve konulara göre hakimlerin atanmasını yapmak, şube hakimlerini belirlemek gibi, eski kalan dava dosyalarını ivedilikle yürütülmesini sağlamaktır. Şube başkanının görevi ise, başkanı olduğu mahkemenin yönetiminden ve işleyişinin asliye mahkemesi başkanına karşı sorumlu olmasıdır.  

Asliye Ceza Mahkemesi Ağır Suçlar Birimi, Kosova Ceza Kanunu ile belirlenen tüm davalara, üç (3) profesyonel hakimden oluşan mahkeme heyeti tarafından görülür ve hakimlerden biri heyet başkanı olması zorunludur.  

Asliye Hukuk Mahkemesi İdari Eylemler Birimi, kanunda aksi öngörülmedikçe, Priştine Asliye Mahkmesi ilk derece mahkemesi olarak tek hakim tarafından görev yapar. 

Asliye Hukuk Mahkemesi Ticari İşler Birimini, kanunda aksi öngörülmedikçe, Priştine Asliye Mahkmesi ilk derece mahkemesi olarak tek hakim tarafından görev yapar.

Asliye Hukuk Mahkemesi Genel Birimi, kanunda aksi öngörülmedikçe, ilk derece mahkemesi olarak ilgili İl Asliye Mahkemesi ve şube mahkemeleri olarak kendisine gelen davaları tek hakim tarafından yürütür.  

b.      Asliye Mahkemelerinin Yetkileri

Kanunda aksi öngörülmedikçe, Asliye mahkemeleri tüm konularda karar almaya yetkilidir. Ayrıca uluslararası hukuki yardım sağlama ve yabancı devlet mahkemelerinin kararlarını tanımaya yetkilidir. Ticaret ve İdari Eylemlerle ilgili konularda ise Priştine Asliye Mahkemeleri yetkilidir.

B.     İstinaf  veya Temyiz Mahkemesi

İstinaf veya Temyiz Mahkemeleri, Kosova Cumhuriyeti sınırları içerisinde ikinci derece mahkemesi (bir üst derece mahkemesi) olarak yargı görevi yapmaktadır. Kosova Cumhuriyeti genelinde sadece bir tek İstinaf Mahkemesi bulunup, Priştine İstinaf Mahkemesi olarak görev yapmaktadır.  

 

a.      Priştine İstinaf Mahkemesi Teşkilatı

03/L-199s. Yasanın 17. Maddesine göre, İstinaf Mahkmesi, Kosova Cumhuriyetinin uluslararası cinsiyet eşitlik ilkesine ve etnik çeşitlilik ilkelerine dayandığını yansıtmaktadır. Aynı madde gereğince, İstinaf Mahkemesinde görev alan hakimlerin toplam üye sayısının %15'ini çoğunlukta olmayan diğer etnik toplulukların oluşturmasını ve hiçbir şekilde bu sayının ondan az olmaması gerektiğini belirtmektedir. 

İstinaf Mahkemesi şu birimlerden oluşmaktadır:

    Genel Birim,
    Ağır Suçlar Birimi,
    Ticari İşler Birimi
    İdari Eylemler Birimi
    Çocuk Birimi

İstinaf Mahkemesinin, mahkemenin işleyişi ve yönetimi ile sorumlu bir  mahkeme başkanı bulunmaktadır. Kosova Cumhuriyeti Yargı Kurulu tarafından çıkarılan düzenlemeyle, mahkeme başkanın görevleri belirlenir.

İstinaf Mahkemesi, yasa ile aksi öngörülmediği sürece, dava dosyalarını üç (3) profesyonel hakim ile heyet halinde inceler ve değerlendirir.

b.      İstinaf Mahkemesinin görev ve yetkileri,İstinaf Mahkemesi, ilk derece mahkeme (asliye mahkemesin almış olduğu) kararlarına karşı itirazları inceleme ve karar alma mercii olarak, yasa ile izin verilen hallerde itiraz üzerine asliye mahkemeler arasındaki yetki uyuşmazlığının varlığı durumunda üçüncü derece olarak ve asliye mahkemeleri arasında ki yetki uyuşmazlığı belirleme de ve kanunda açıkça öngörülen diğer hallerde karar almaya yetkili merciidir.   

C.      Yüksek Mahkeme olarak YARGITAY

Kosova Cumhuriyeti Yüksek Mahkemesi Yargıtay, ülkenin yargı sistemindeki en üst düzey mahkemesidir. Yargıtay karar ve hükümlerin son inceleme merciidir.

a.      Yargıtay Teşkilatı
Yargıtay, Kosova Mülkiyet Ajansı Temyiz Kurulu, Yargıtay Özel Dairesi ve Yargıtay hakimlerinden oluşmaktadır. 

03/L-199s. yasanın 21/3. Maddesine göre, Yargıtay'da görev alan hakimlerin toplam üye sayısının %15'ini çoğunlukta olmayan diğer etnik toplulukların oluşturmasını ve hiçbir şekilde bu sayının üç hakimden az olmaması gerektiğini belirtmektedir. 

Yargıtay merkezi Priştinedir.

Yargıtayda davaları, üç profesyonel hakimden oluşan heyet halinde inceleme ve yargılama yapmaktadır.

Yargıtay Başkanı, mahkemenin işleyişi ve yönetiminde sorumlu olup, ayrıca dosyalara gore hakimlerin belirlenmesidi yapmaktadır.

b.     Yargıtay Yetki ve Görevleri,

Yargıtay, adliye mahkeme­lerince verilen ve kanunun başka bir adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hüküm­lerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli da­valara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar. Devletin en yüksek temyiz mahkemesi olup, yargıtay tarafından alınan kararlar kesindir. Ayrıca kanunla verilen diğer işler yapmakla görevlidir. 

İstinaf Mahkemesi ve Yargıtay tarafından alınan kararlar, resmi belge niteliğindedir ve Kosova Cumhuriyeti Yargı Kurulu bu belgelerin yayınlanmasını sağlamakla görevlidir.

Asliye Mahkemesi tarafından alınan kararlara karşı Temyiz Mahkemesine; Temyiz Mahkemesinin almış olduğu kararlara karşı Yargıtaya itirazda bulunulabilir.

 İlk, ikinci ve yüksek mahkemelerin işleyişi hakkında ayrıntılı bilgi verdikten sonra  Simitçi yapılan refor müteci hakkında da şunları söyledi:

03/L-199s. Mahkemeler Yasasının 22 Temuz 2010 tarihinde Resmi Gazetede yayınlanmasından sonra, Adalat Bakanlığı, Kosova Yargı Kurulu, uluslararası kurum ve kuruluşlar ve diğer ilgili kurumlar, yeni yargı sisteminin ülkede uygulanmaya başlaması için, alt yapı çalışmaları, devlet yargı mensupllarına yönelik çeşitli bilgilendirme eğitimleri, toplumu bilinçlendirmeye yönelik kampanyalar düzenledi.

Yasanın 01 Ocak 2013 tarihinde yürürlüğe girmesi ile, yeni yargı sisteminin getirdiği değişiklikler, bir çok belirsizliği de getirdi. İster yargı mensupları, ve ister toplum olarak adli hizmetlerden belli bir süre maruz kalındı. Ancak bu durum, Ocak ayının sonlarına doğru yavaş yavaş giderilmeye başlandı. Bu sorunların yaşanmasına az da olsa, aynı tarihte (01 Ocak 2013) Noterlik Kurumunun hizmete başlaması teşkil etmektedir. Noterlerin hizmete başlaması ile, çekişmesiz yargıda, sözleşmelerin onaylanmasında, tek taraflı hukuki işlemlerin onaylanması gibi işlemlerde yetki belirsizliği yaşanmaktaydı. Ancak, halen bazı belirsizlikler devam etmektedir. Ancak sürecin işlemesi ile bu sorunlar her geçen gün giderilmektedir.

Bizleri doğrudan ilgilendiren Yeni Yargı sisteminin diğer etnik topluluklara haklar tanıyor olup olmaması.  Etnik topluluklara tanınan haklar var mı varsa eğer nelerdir?

03/L-199s. Mahkemeler Yasası ile, Kosova'da yaşayan diğer etnik topluluklara belirli haklar tanınmaktadır. Hakim, Savcı ve yargı mensubu olarak bir çok kademede iş/kadro imkanı tanınmaktadır. Ancak diğer etnik toplulukların, hukukçu, avukat, hakim ve savcı mesleklerinde yeterli kişilere sahip olmamaları, bu hakların kullanılmasına imkan vermemektedir. Yasa tarafından diğer etnik topluluklara kesin olarak tanınan ve uygulanması zorunlu olan haklar bulunmaktadır. Örneğin, Priştine İstinaf Mahkemesinde diğer etnik topluluklara ayrılan hakim üye sayısı ondan (10) az; Yargıtay'da ise diğer etnik topluluklara ayrılan hakim üye sayısı üçten (3) az olamayacağı kesin olarak belirlenmiştir.

Bunlara ek olarak, yeminli tercüman, kendi ana dilinde savunma hakkı gibi haklar bulunmaktadır.

Konuşmamızın sonunda da genç hukukçu Ertan Simitçi'den yargı sistemi ile ilgili şahsi görüşlerinin neler olduğunu sorduk.

Yargının tam bağımsız ve tarafsız olması için, erkler ayrılığı ilkesine, hukuk ve insan haklarına, demokratik ilkelere, hukukun üstünlüğüne, kanunilik ilkesine, suçsuzluk karinesine ve diğer ana ilkelere, tüm kurum ve kişilerce saygı gösterilmeli, yargı işlemlerini dahil kolaylaştıracak ve hızlandıracak imkanlar sağlanmalı, toplumun hızlı bir şekilde yargı hizmetinden faydalanmasının yolu açılmalı ve adaletin heryerde ve herkese eşit olarak dağıtılması için gerekli ciddi adımların atılması gereklidir. Özellikle de yargı hizmetlerinin engellenmemesi ve yargı mensuplarının tarafsız olması, kişi ve kişilerce baskı altına alınmamaları gerekmektedir.

            Mahkemelerin, muhakeme sırasında din, dil, cins, renk, ırk gibi etnik ayrımcılığa göz yummadan yargı işlemlerini yaparak adaletin hızlı bir şekilde sağlanması gereklidir.

            Yapılan yasa değişiklikleri ve Noterlik kurumunun uygulamaya başlaması yargı sisteminin gelişmesindeki önemli etkenlerdir. Bu gelişmeler yeterli olmamakla beraber, yargı makamlarında halen çeşitli olumsuzluklar ve sorunlar yaşanmaktadır. Halen belirsizlikler bulunmaktadır. Kısa bir süre içerisinde yargı hizmetlerinin daha hızlı, adaletli ve eşit olarak dağıtılacağını, toplumun yargıya olan güvenin artacağını umut ediyorum.