Mostarlı Ahmet Lakišić: Neretva’dan Atatürk’ün kurduğu ilk Meclise uzanan hayat

Boşnak muhacir Ahmet Lakišić, Osmanlı Devleti’nin son döneminde ailesiyle birlikte Bosna’dan Anadolu’ya göç ettikten sonra Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecinde önemli görevler üstlendi. Türkiye Büyük Millet Meclisinin ilk dönem milletvekilleri arasında yer alan Lakišić, Mustafa Kemal Paşa ile aynı dönemde Millî Mücadele’ye katkı sundu.

 

Bosna-Hersek’in Mostar şehrinde dünyaya gelen Ahmet Lakišić’in (Ahmet Hamdi Lakşe) hayat hikâyesi, Boşnak muhacirlerin modern Türkiye’nin kuruluşuna yaptıkları katkıların dikkat çekici örneklerinden birini oluşturuyor.

 

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun 103. yıl dönümü vesilesiyle yeniden gündeme gelen Ahmet Lakišić’in hayatı, 19. yüzyılın sonlarında Bosna-Hersek’ten Anadolu’ya gerçekleşen göçlerin yalnızca bir yer değiştirme hikâyesi olmadığını, aynı zamanda yeni bir toplumsal ve siyasi hayatın inşasına nasıl katkı sunduğunu da ortaya koyuyor.

 

Mostar’ın köklü ailelerinden Lakišić ailesine mensup olan Ahmet Bey, Anadolu’ya göç ettikten sonra tarım, hayvancılık, ticaret ve siyaset alanlarında faaliyet gösterdi. Millî Mücadele döneminde Türkiye Büyük Millet Meclisinin ilk döneminde milletvekilliği yaptı ve yeni devletin kuruluş sürecine katkıda bulundu.

 

 

Lakišić ailesi, Mostar’ın tarihî ve tanınmış ailelerinden biri olarak biliniyor. Ailenin kökeninin Anadolu’nun Konya bölgesine dayandığına ilişkin rivayetler bulunuyor.

 

Osmanlı döneminde Hersek bölgesinde siyasi, ekonomik ve kültürel açıdan etkili olan aile, Mostar’da çeşitli vakıf eserleri de meydana getirdi.

 

Ailenin önemli hayır eserlerinden biri, 1670 yılında Hacı Ahmed Bey Lakišić tarafından kurulan vakıftı. Bu vakıf, Mostar şehir merkezinde geniş arazileri kapsıyordu. Lakišić Camii ve 1651 yılında inşa edilen mektep başta olmak üzere çeşitli yapılar ailenin şehirde bıraktığı izler arasında yer aldı.

 

Ancak 1878 Berlin Kongresi sonrasında Bosna-Hersek’in Avusturya-Macaristan yönetimine girmesi ve 1908 yılında ilhak edilmesi, bölgedeki Müslüman nüfusun geleceğini etkileyen önemli gelişmeler oldu. Bu dönemde çok sayıda Boşnak, dinî ve kültürel kimliğini koruma kaygısı, ekonomik şartlar ve siyasi gelişmelerin etkisiyle Osmanlı topraklarına göç etti.

 

 

Mehmet Bey Lakišić, 1895 yılında ailesiyle birlikte Mostar’dan ayrılarak Anadolu’ya göç etti.

 

Ailenin çocukları arasında, o sırada 12 yaşında olan Ahmet, dört yaşındaki kardeşi Şakir ve kız kardeşleri Hayriye bulunuyordu. Mostar’daki köklü aile hayatını geride bırakan Lakišić ailesinin yeni adresi, Bursa yakınlarındaki İnegöl oldu.

 

İnegöl, 1878 sonrasında Anadolu’ya gelen Boşnak muhacirlerin önemli yerleşim merkezlerinden biriydi.

 

Osmanlı arşiv belgelerinde yer alan 9 Ekim 1895 tarihli kayda göre, o tarihte İnegöl’de 143 hanede toplam 508 Boşnak muhacir bulunuyordu. Yeni gelen ailelerin önemli bir kısmı ekonomik sıkıntılarla karşı karşıyaydı. Sadece Boşnakça bilen muhacirlerin iş bulmakta zorlandığı da belgelerde belirtiliyordu.

 

Zaman içerisinde Mecidiye, Burhaniye, Lütfiye, İnayet, Esenköy (Fındıklı), Turan ve Pelitli gibi yerleşim yerlerinde Boşnak nüfusu arttı. Muhacirler tarım, hayvancılık ve zanaat alanlarındaki birikimlerini yeni yurtlarına taşıyarak bölgenin ekonomik ve sosyal hayatına katkıda bulundu.

 

İnegöl köftesinin tarihî gelişiminde de Boşnak muhacirlerin mutfak kültürünün etkili olduğu ifade ediliyor.

 

 

İnegöl’de büyüyen Ahmet Lakišić, eğitim hayatının ardından ailesinin tarım ve hayvancılık faaliyetlerine katıldı. Boşnakçanın yanı sıra Türkçeyi de öğrenen Ahmet Bey, kısa sürede bölgenin tanınan isimlerinden biri hâline geldi.

 

Özellikle tarım ve hayvancılık alanında yenilikçi girişimlerde bulundu. Türkiye’de merinos koyunu yetiştiriciliğinin ilk öncülerinden biri olduğu belirtilen Lakišić, Yenişehir’deki çiftliğinde damızlık yarış atları da yetiştirdi.

 

Ancak 1912 yılında Balkan Savaşları’nın başlamasıyla birlikte hayatının yönü değişti. Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu zor şartlarda gönüllü olarak orduya katılan Ahmet Bey, Trakya ve Makedonya cephelerindeki askerî faaliyetlerde bulundu.

 

Bu dönemde Osmanlı ordusunun subay kadrosuyla tanıştı. Bunlar arasında daha sonra Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu olacak Mustafa Kemal Paşa da bulunuyordu. Savaş sırasında hastalanmasına rağmen ülkesinin geleceğine ilişkin gelişmeleri yakından takip etmeyi sürdürdü.

 

 

Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı Devleti’nin yenilmesi ve Anadolu’nun İtilaf Devletleri tarafından işgal edilmesi, yeni bir mücadele dönemini başlattı.

 

Mustafa Kemal Paşa’nın 1919 yılında başlattığı Millî Mücadele’ye Ahmet Lakišić de destek verdi. İnegöl’de Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti bünyesinde faaliyet göstererek halkın teşkilatlanması, maddi kaynakların toplanması ve işgale karşı direnişin örgütlenmesine katkı sağladı.

 

Bölgedeki itibarı sayesinde 1920 yılının başlarında Ertuğrul Sancağı (günümüzde Bilecik) milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisinin ilk dönemine seçildi.

 

23 Nisan 1920 tarihinde Ankara’da açılan Birinci Büyük Millet Meclisinde Ahmet Lakišić, 147 numaralı milletvekili olarak kayıtlara geçti. Resmî kayıtlarda soyadı, yazım hatası nedeniyle Lakşe yerine Dakşe şeklinde de yer aldı.

 

Milletvekilliği 24 Nisan 1920 tarihinde mazbatasının kabul edilmesiyle resmiyet kazandı.

 

27 Nisan 1920’de İktisat Komisyonu üyeliğine seçilen Ahmet Bey, 2 Mayıs’ta İcra Vekillerinin Seçim Şekline Dair Kanun için yapılan oylamada da oy kullandı.

 

 

Ahmet Lakišić’in ilk dönem TBMM’deki faaliyetleri arasında dikkat çeken konulardan biri, Anadolu’da güvenliğin sağlanması ve eşkıyalık olaylarının önlenmesine yönelik girişimiydi.

 

Mayıs 1920’de Vatana İhanet Kanunu’na eşkıyalık ve haydutluk yapan kişilerin de ağır şekilde cezalandırılmasını öngören bir hüküm eklenmesini teklif etti.

 

13 Mayıs 1920 tarihinde Meclis kürsüsünde yaptığı konuşmada, yıllardır devam eden eşkıyalık olaylarının Anadolu’da köylülerin ve tüccarların güvenliğini tehdit ettiğini dile getirdi.

 

Ahmet Bey konuşmasında, Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı sırasında askerlikten kaçan bazı kişilerin daha sonra eşkıyalık faaliyetlerine yöneldiğini, buna rağmen yeterli cezaya çarptırılmadıklarını ifade etti.

 

Köylülerin evlerine yapılan baskınlar, yağma ve gasp olaylarının önüne geçilmesi gerektiğini belirten Lakišić, bu tür suçlara karşı daha ağır hukuki yaptırımlar uygulanmasını istedi.

 

Ancak Adliye Encümeni, mevcut Ceza Kanunu’nda eşkıyalık suçuna ilişkin ağır cezaların zaten bulunduğunu ve Vatana İhanet Kanunu’nun esas olarak Meclisin meşruiyetini reddedenlere yönelik olduğunu belirterek teklifi kabul etmedi.

 

Buna rağmen Ahmet Lakišić’in Meclis kürsüsündeki konuşması, yeni kurulan devletin karşı karşıya bulunduğu güvenlik sorunlarına ilişkin yaklaşımını ortaya koyan önemli bir kayıt olarak tarihe geçti.

 

 

Balkan Savaşları sırasında yakalandığı hastalık, Ahmet Bey’in sağlık durumunu ilerleyen yıllarda ciddi biçimde etkiledi.

 

24 Mayıs 1920 tarihinde tedavi amacıyla İnegöl’e gitmek üzere Meclisten bir aylık izin aldı. Ancak Yunan kuvvetlerinin ilerleyişi ve Anadolu’daki askerî gelişmeler nedeniyle Ankara’ya zamanında dönemedi.

 

Ertuğrul Valisi Salih Bey’in 8 Temmuz 1920 tarihinde Mecliste okunan telgrafında, Ahmet Bey’in Bursa Valiliğinin izniyle bölgede savunma ve seferberlik çalışmalarını organize etmek üzere kaldığı bildirildi.

 

1920 yılının sonlarında Yunan işgal kuvvetlerinin Yenişehir ve İnegöl yönündeki ilerleyişi sırasında Ahmet Bey’in çiftliği ve hayvanları da yağmalanarak zarar gördü.

 

İşgal altındaki Bursa’ya giderek mal varlığını kurtarmaya ve zararını tespit etmeye çalışan Lakišić’in Ankara’dan uzun süre uzak kalması üzerine TBMM Başkanlığı 19 Ocak 1921 tarihinde milletvekilliğinin sona erdirilmesine karar verdi. Karar, 20 Ocak 1921 tarihli Meclis oturumunda resmiyet kazandı.

 

Bazı kaynaklara göre Ahmet Bey daha sonra altı ay süreyle tedavi görmek üzere Viyana’ya gitti. Sağlık sorunları hayatının geri kalanında devam etti.

 

19 Ekim 1935 tarihinde İnegöl’de hayatını kaybeden Ahmet Lakišić, Kavaklaraltı Mezarlığı’na defnedildi.

 

 

Zemine Hanım ile evliliğinden Saadet, Muzaffer, Abide ve Rauf isimlerinde dört çocuğu dünyaya gelen Ahmet Lakišić’in ailesi, İnegöl’deki ekonomik ve sosyal faaliyetlerini sonraki kuşaklarda da sürdürdü.

 

Oğlu Rauf Lakşe, İnegöl’ün tanınmış maden suyu işletmelerinden Kınık’ın kurucuları ve yöneticileri arasında yer aldı. Hacı Abdullah Karaman, İbrahim Uçaravcı ve Salih Peşteli gibi bölgenin tanınmış Boşnak isimleriyle birlikte girişimcilik faaliyetlerinde bulundu.

 

 

Ahmet Bey’in küçük kardeşi Şakir Lakišić (Şakir Lakşe) de Türkiye’de önemli görevler üstlendi.

 

1891 yılında Mostar’da doğan Şakir Bey, Bursa ve İnegöl bölgesinin tanınmış yerel yöneticilerinden biri hâline geldi. Cumhuriyet Halk Partisinin İnegöl ilçe teşkilatında uzun yıllar başkanlık yaptı. Ayrıca Halkevi başkanlığı görevinde bulundu ve Birinci Köy ve Ziraat Kalkınma Kongresi’nde Orman Komisyonu üyeliği yaptı.

 

Şakir Lakišić, ağabeyi Ahmet ve aralarında Mostarlı Cafer Ağa Peşteli’nin de bulunduğu ortaklarıyla 10 Ocak 1929 tarihinde Uludağ ve Karabel Kereste İşleme Şirketini kurdu.

 

İnegöl’ün ilk modern kereste işleme tesislerinden biri olarak gösterilen işletme, yıllık 4 bin metreküp üretim kapasitesine sahipti. Bu girişim, günümüzde Türkiye’nin önemli mobilya üretim merkezlerinden biri olan İnegöl’deki sanayi gelişiminin erken örnekleri arasında yer aldı.

 

Şakir Bey, eğitim alanındaki çalışmaları ve hayır faaliyetleriyle de tanındı. Okul yapımı için kendi arazilerini bağışladı ve kırsal kesimde okuryazarlığın artırılmasını destekledi.

 

14 Ocak 1959 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti’nin ikinci Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’yü Bursa’daki aile evinde ağırladı.

 

30 Ocak 1969 tarihinde hayatını kaybeden Şakir Lakišić, geride eğitim ve ekonomik kalkınma alanlarında önemli bir miras bıraktı.

 

Bugün İnegöl’ün Burhaniye Mahallesi’nde Ahmetbey Sokak ve Lakşe Sokak isimleri iki kardeşin hatırasını yaşatıyor. Ayrıca mahallede bulunan Lakşe İlkokulu da ailenin eğitim alanındaki katkılarının bir sembolü olarak varlığını sürdürüyor.

 

 

Ahmet ve Şakir Lakišić kardeşlerin hayat hikâyesi, Bosna-Hersek’ten Anadolu’ya göç eden Boşnakların Türkiye’nin siyasi, askerî, ekonomik ve toplumsal hayatına yaptıkları katkıların dikkat çekici örneklerinden biri.

 

Boşnak muhacirler, Anadolu’ya yalnızca yeni bir hayat kurmak amacıyla gelmedi; tarım, hayvancılık, ticaret, zanaat, eğitim ve sanayi alanlarında önemli girişimlerde bulundu. Bir kısmı da Millî Mücadele ve Cumhuriyet’in kuruluş sürecinde siyasi ve askerî görevler üstlendi.

 

Bu isimler arasında piyade generali Saffet Ural Paşa (Nanić), General Cemal Tezgörücü Paşa (Teskeredžić) ve General Rauf Ertaş da bulunuyor. Söz konusu isimler, Boşnak kökenli ailelerden gelen askerî ve siyasi şahsiyetlerin Türkiye’nin devlet hayatındaki yerini gösteriyor.

 

Ekonomik ve kültürel alanda da Boşnakların katkıları dikkat çekiyor. Ömer Bey Lakišić’in Hocaköy’de kurduğu ilk değirmenlerden, Abdulselam Başaran’ın ortakları arasında bulunduğu ilk bisküvi fabrikasına; çeşme, cami ve kamu yapılarının inşasında görev alan ustalardan edebiyat ve kültür dünyasının temsilcilerine kadar geniş bir alanda Boşnak kökenli isimlerin izlerine rastlanıyor.

 

Bugün yaklaşık 300 bin nüfusuyla Güney Marmara’nın önemli sanayi merkezlerinden biri olan İnegöl, Bosna-Hersek ile tarihî ve kültürel bağlarını koruyor. İnegöl ile Donji Vakuf arasındaki kardeş şehir ilişkileri ve 1994 yılında kurulan Bosna-Hersek Türkleri Derneği de bu bağların günümüzdeki yansımaları arasında yer alıyor.

 

Neretva kıyısındaki Mostar’dan Anadolu’ya uzanan Lakišić ailesinin hikâyesi, muhacirliğin yalnızca geride bırakılan bir vatanın hatırası olmadığını; yeni bir ülkenin inşasına emek, birikim ve sorumlulukla katılmanın da tarihî bir örneğini oluşturuyor. Ahmet Lakišić’in ilk TBMM’deki milletvekilliği ise Bosna-Hersek ile Türkiye arasındaki tarihî bağların Cumhuriyet’in kuruluş dönemine kadar uzanan somut göstergelerinden biri olarak öne çıkıyor.

 

 

Not: Metin, Boşnakça kaynak esas alınarak Türkçe haber-dosya formatında hazırlanmıştır. Tarihî şahsiyetler, milletvekilliği kayıtları, göç rakamları ve aileye ilişkin bilgiler arşiv belgeleriyle ayrıca karşılaştırılmalıdır.